A Nightmare on Elm Street 4: The Dream Master

Françayzingning muvaffaqiyati New Line Cinema kompaniyasiga sohadagi mavqeini mustahkamlaş imkonini berdi va studiya darhol navbatdagi davomni suratga olişga tayyor edi. Wes Craven seriyaning yana bir filmi uçun öz ğoyasini yana taklif qildi, lekin prodyuserlar Sara Rişer va Robert Shay uni voz keçib, uçinçi film syujet çiziğini ideal davom ettiradigan «Uyqu hukmdori» kontseptsiyasini tanladilar. Sara Rişer Wes bilan doimo avval ğoya haqida maslahatlaşişini aytadi: «Uning fikri mantiqsiz edi – u tuşlar olami orqali vaqt sayohatlari haqida hikoya qilişni taklif qildi. Biz uni voz keçib, Uilyam Kotzvinkl va uning «Uyqu hukmdori» ğoyasini tanladik». Keyinçalik Shay tuşuntirgan ediki, ular Kravenning taklifini bir munça vaqt muhokama qilişgan va uzoq maslahatlaşuvlardan söng uni rad etişga qaror qilişgan, çunki konsepsiya kerakli dramatik taʼsirga ega emas edi va amalga oşirişga yaroqsiz deb hisoblangan.

Brayan Helgeland 1987 yil Rojdestvosida New Line Cinema studiyasiga «Yöldan salom dözaxga» (1992) ssenariysi bilan keldi, ammo kompaniya törtinçi «Qörqinç»ga şoşilinç ravişda ssenariyçi va rejissyor qidirardi. «Elm köçasidagi qörqinç» françayzingi ustida işlaşdan taşqari, Robert Inglund Helgelandning ssenariysini oldi, u unga yoqdi va keyinçalik Inglundning rejissyorlik debyuti «Şaytonning telefoni» (1988) ga asos böldi. Şuning uçun Inglund Helgelandni studiyaga tavsiya qildi – natijada prodyuserlarga uning «Uyqu jangçilari» kontseptsiyasini rivojlantiriş ğoyasi yoqdi, Fred Krueger uçun jiddiy raqib bölişi mumkin bölgan «Uyqu hukmdori» qahramonini taqdim etiş orqali.

Işlab çiqariş bölimi rahbari Maykl De Luka Helgelandni «Uyqu hukmdori»ni olib borişga köndirdi: Kotzvinklning ssenariysini qayta yoziş uçun Brayanga ikki hafta berişdi – u 9 kunda uddasidan çiqdi, ota-onasining uyida işlab, söngra matnni FedEx poçta xizmati orqali studiyaga yubordi.

1988 yilda AQŞ Ssenaristlar gildiyasi 7 martdan 7 avgustgaça davom etgan va 155 kun çözilgan grevni eʼlon qildi, bu taşkilot tarixidagi eng uzun grevlardan biriga aylandi. Uning boşlanişiga kelib, Brayan Helgeland va Uilyam Kotzvinklning ssenariysi allaqaçon bir neça marta qayta işlangan edi, lekin rejissyor Renni Xarlinning fikriça, ularning matni öşa paytda tayyor ssenariydan köra köproq film rejasiga öxşardi. Keyin uni Ken va Jim Uitlar qayta işlaşga berişdi. Natijada Helgeland va Kotzvinkl kartina titrlarida syujet mualliflari sifatida körsatildi.

Studiya yana françayzing mualliflariga – Kraven va uning hamkori Bryus Vagnerga ssenariyni «silliqlaş» işini taklif qildi, lekin Ues rad etdi: «Kotzvinkl, albatta, isteʼdodli muallif, ammo ssenariyda muammo paydo bölganida ular har safar meni va mening döstim Bryus Vagnerni matnni qayta yoziş uçun çaqirişadi. Biz faqat öz materialimizning mualliflari sifatida loyihada iştirok etişga qaror qildik». Kraven «Qöşinlar uyqusi» filmini işlab çiqariş vaqtida yuz bergan vaziyat takrorlanişidan qörqardi. Bundan taşqari, öşa davrda u Universal Pictures uçun «Ilon va kamalak» filmini qöşimça suratga oliş bilan band edi. Natijada New Line Cinema ssenariyni mustaqil ravişda işlab çiqişni davom ettirişga qaror qildi va ular bilan boşqa aloqaga çiqmadi, Kraven esa keyinçalik hamkorlikni davom ettirişga qiziqişini butunlay yöqotganini aytdi.

Lekin studiyaning yanada jiddiy muammosi bor edi – grev boşlangandan keyin birorta amerikalik ssenariyçi «Uyqu hukmdori» ustida işlaşga rozi bölmadi. Şuning uçun Xarlin, aktyorlar va prodyuserlar suratga oliş jarayonida ssenariyga doimiy özgartirişlar kiritişdi, köplab sahna va dialoglar joyida öylab topildi: «Yaxşi davom filmini suratga oliş uçun hamma narsani yaxşiroq va original qiliş kerak. Men kuçli qahramonlar va ular orasidagi munosabatlarni körsatmoqçi edim. Filmda birinçi darajali maxsus effektlar köp bölişi mumkin, lekin agar unda tomoşabin taşvişlanadigan qahramonlar bölmasa – siz yutqazdingiz».

Dastlab Xarlin butunlay boşqa syujet çiziğini rivojlantirgan edi: klinikadan çiqqandan keyin Joey va Kristin örtasida roman boşlanadi, Rik esa Kristinning yaqin dösti edi. Liza Uilkoks va Andras Jonsning replikalari – ularning qahramonlari ssenariyning kamida bir versiyasida egizak bölişgan – Kristin ölimidan keyingi sahnada aktyorlarning improvizatsiyasi edi. Köplab tuş sahnalari Xarlinning ğoyasi edi, ssenaristlarniki emas – ularni rejissyorning bolalik qörquvlari ilhomlantirgan.

Ularning ssenariyga qöşgan hissasi titrlarda aks ettirilmadi – Xarlinning sözlariga köra, qörqinçli sahnalarning köpçiligini u özi öylab topgan, bolaligidan esida qolgan köplab dahşatli tuşlarga tayangan holda. Natijada kartina titrlarida ssenaristlar sifatida Helgeland, Kotzvinkl va umumiy taxallus Skott Pirs ostida işlagan Uit aka-ukalari körsatildi – ular «Paşşa 2» (1989) filmi ustida işlaşi bilan ham tanilgan.

Reyçel Talalay prodyuserlar unga hamfikr bölganini taʼkidlaydi – bu bosqiçda tomoşabinlarga Fredidan qörqiş tobora qiyinlaşib borardi, şuning uçun ijodkorlar faqat qörqinçga eʼtibor qaratmasdan, «Qöşinlar uyqusi»dagi obrazni rivojlantirişga qaror qilişdi. Xarlinning sözlariga köra, Fred öz filmlarida «Jeyms Bond» kabi bir narsaga aylandi: «Biz şunday nuqtaga yetdikki, tomoşabinlar Fredini filmning asosiy qahramoni sifatida qabul qiladi. Ular uning hazillarini eşitiş va u qiladigan ajoyib işlarni köriş uçun kinoga kelişadi. Şuning uçun men unga köproq ekran vaqti berişga qaror qildim. Tomoşabinlar hali ham undan qörqadi, lekin şu bilan birga – unga «mehr qöyadi»». Ijodkorlar uçun ilhom manbai bölgan asosiy narsa «Xitoy sarguzaşti arvohlar haqida» (1987) filmi böldi – köp burçaklar, keskin ötişlar va dinamik sahnalardan foydalaniş nuqtai nazaridan.

Kraven yangi davom uçun rejissyorlik kursisini taklif qilişni ham rad etdi. Studiya bosqiçlari yoş rejissyorni qidirardi – afzalroq, tomoşabinlarga nomaʼlum. «Midnightʼs Edge» intervyusida rejissyor Tom MakLaflin aytişiça, studiya bir payt unga «Uyqu hukmdori»ni boşqarişni taklif qilgan, u «Juma, 13-chi: Jeyson tirik» filmini tugatganidan söng. Rejissyor ijodiy nazorat xohlagan, lekin prodyuserlar unga rad javobini berişgan, çunki suratga oliş öşa paytda umuman rejissyorsiz olib borilayotgan edi: «Men boşliqlar bilan uçraşuvga keldim va aytdim: «Men Fredini yaxşi köraman, film qiliş ajoyib bölardi, lekin men «Juma»dagidek bölişini xohlayman – men ijodiy qarorlarni qabul qilaman». Ular menga javob berişdi: «Xöş, biz allaqaçon suratga olyapmiz, maxsus effektlar ustida ikkita jamoa işlamoqda». Men söradim: «Rejissyorsiz?». «Ha, biz nima istaşimizni bilamiz». Men bunday işlamasligimni aytdim. Va rad etdim – albatta, Renni Xarlinga yaxşilik qilib».

Natijada rejissyorlik kursisini Renni Xarlin egalladi – Gollivudda debyutant, ilgari ikkita kam byudjetli kartina ustida işlagan: fin jangari filmi «Amerikalik tuğilgan» (1986) va Amerika qörqinç filmi «Qamoqxona» (1988). «Qamoqxona» ustida işlaganiga qaramay, Xarlin dösti bilan kiçkina bir xonali kvartirada yaşardi va konservalangan loviya bilan ovqatlanardi. Öşa paytda Xarlin deyarli bankrotlik yoqasida edi.

Rejissyorlik lavozimiga suhbatdan ötayotganda New Line Cinema rahbari Bob Shay, avvalo, ğayrioddiy aksentli baland böyli finga eʼtibor qaratdi. Lekin Shay Xarlin qörqinç janrini yetarliça yaxşi bilişiga va ingliz tilini bilmasdan aktyorlar bilan suratga oliş maydonçasida muloqot örnatişiga şubha qildi, şuning uçun dastlab unga rad javobini berdi. Biroq Xarlin rad javobiga tan bermadi: studiya vakillari uçun muzokaralar tugagan bölsa-da, u ular yangi boşlanayotganini his qilardi – rejissyor har kuni New Line Cinema ofisiga kelib, Shay bilan uçraşuvni qatʼiyat bilan söraydi. Xarlinning sözlariga köra, u studiya rahbariyati bilan oldindan yozilmasdan 5 marta uçraşgan, Sara Rişer esa Xarlin nomzodini Shay oldida himoya qilgan. Rişer eslaydi, har bir uçraşuvda u tobora ifloslanib borar, kiyimi ham öşa-öşa edi.

Bir qator sabablarga köra studiyaga bu lavozimga körib çiqilgan boşqa rejissyorlar ham yoqmadi, Xarlin esa ofisga kelişda davom etdi – oxir-oqibat Shay taslim böldi, yoş rejissyorning ğayratidan va suratga oliş jarayonini boşqaradigan odamga bölgan ötkir ehtiyojdan hayratga tuşib. Keyinçalik Shay hazillaşib, Xarlinni yollaşga majbur bölganini, u yangi kiyim sotib oliş imkoniga ega bölişi uçun ekanini aytgan.

Shay Xarlinni rejissyor sifatida heç qaçon işonçli deb hisoblamagan va suratga oliş davomida uning munosabati özgargan bölsa ham, buni heç qaçon körsatmagan – Xarlinning sözlariga köra, Shay köpinça suratga oliş maydonçasiga kelardi, lekin deyarli heç qaçon u bilan gaplaşmasdi. Şu sababli Şayning kameo epizodini suratga oliş ança qiyin keçdi – vujudga kelgan keskinlik natijasida Xarlin har kuni maydonçada xuddi bu uning oxirgi kuni bölişi mumkindek işlardi: rejissyor Shay istalgan vaqtda ogohlantirmasdan uni işdan böşatişiga deyarli işonç hosil qilgan edi.

«Uyqu hukmdori» çiqqanidan bir neça kun ötgaç, Renni Xarlin butun Gollivud eʼtiboriga tuşdi, u yorqin yulduz rejissyor sifatida tan olindi – unga birinçi bölib Stiven Spilberg qönğiroq qildi, lekin oxir-oqibat prodyuser Joel Silver uni öziga jalb qila oldi, unga bir kassa muvaffaqiyatsizligi – «Ford Ferleynning sarguzaştlari» va bir ulkan hit – «Qattiq yonğoq 2» filmini taklif qilib. Ikkala film ham 1990 yilda çiqdi, 1993 yilga kelib Xarlin prodyuserlik va rejissyorlikka ötdi, Silvester Stallone bilan birga «Toqqa çiquvçi» jangari filmini boşqardi, u katta kassa muvaffaqiyatiga erişdi. Biroq 1995 yilda u suratga olgan «Qaroqçilar oroli» ekranlarga çiqdi – bu kino tarixidagi eng yirik kassa muvaffaqiyatsizliklaridan biri, baʼzi baholarga köra esa eng kattasi.

Studiya rahbariyati törtinçi qismda Kristin Parker rolini ijro etgan Patrisiya Arketni qaytarmoqçi edi – uning uçun oldingi filmdagi rol debyut bölgan edi, lekin öşa paytda aktrisa yangi va murakkabroq rollarni xohlardi va şu sababli «Uyqu hukmdori»da suratga olinişdan voz keçişga qaror qildi. Prodyuser Sara Rişer aktrisaning qaroridan juda xafa böldi, çunki uni «Qörqinç 3»ning muhim qismi va suratga oliş guruhining sevimlisi deb hisoblardi.

Uzoq vaqt davomida Arketning kartinada iştirok etişdan voz keçişi homiladorligi bilan boğliq deb miş-miş tarqalgan edi. Şuningdek, OAVda aktrisaning agenti şuhratining ösişi munosabati bilan haqini oşirişni talab qilgani yozilgan edi. «Assault Of The Killer Bʼs: Interviews With 20 Cult Film Actresses» kitobida taʼkidlanişiça, Arket qörqinç filmlari qahramonining obrazi bilan kuraşgan – aynan şu sababli u davomda suratga olinişdan voz keçib, kuçini Gollivudning hurmatli aktrisasi maqomiga erişişga yordam bergan köproq dramatik rollarga qaratgan. Bundan taşqari, 1988 yil sentyabrida uning iştirokidagi «Uzoq Şimol» (ingl. Far North) filmi çiqdi, uning suratga olinişi törtinçi «Qörqinç»ning suratga olinişi bilan bir vaqtga töğri kelgan bölişi mumkin edi.

Natijada aktrisa va qöşiqçi Tyuzdi Nayt, yaqinda debyut albomini çiqargan, Kristin rolini oldi. Ystmen va Seygous Arketning davomda iştirok etişdan voz keçişidan xafa bölişdi – Nayt keyinçalik «suratga oliş maydonçasida bu sababli özini noqulay his qilganini» tan oldi. Baʼzi suratga oliş guruhi aʼzolari va aktyorlar Nayt bilan Xarlin örtasida roman boşlanganini taxmin qilişdi – u maydonçada aktrisaga juda köp eʼtibor berardi; Nayt ham, Xarlin ham bu faktni rad etişdi.

Rolga tasdiqlanganidan keyin Nayt öz musiqasini Xarlin va suratga oliş guruhining boşqa aʼzolari bilan baham kördi – agar ular uning qöşiqçi ham ekanini bilmasalar; ularga eşitganlari yoqdi va filmga biror narsa yozişni taklif qilişdi. Hamkori bilan birgalikda Nayt bor-yöği ikki soat içida «Nightmare» qöşiğini yozdi va Xarlinga tinglatdi – rejissyor qöşiqni maʼqulladi, ammo aniq javob bermadi, şuning uçun aktrisa film premyerasida birinçi marta oçiliş titrlarida jaranglagan qöşiqni eşitganda hayratda qoldi.

Uçinçi film aktyorlarining bir qismi davomda öz rollariga qaytdi – Rodni Istman, Ken Seygous va Bruk Bandi. Istman rolga qaytiş haqida agentidan bildi. Seygous kulib eslaydi, u döstlariga aytgan ekan: agar ular uni köriş uçun kinoga borsalar, içimlik va yengil narsalar olmasliklari kerak, çunki ular ulgurmaydi – uning qahramoni şunçalik kam ekran vaqtiga ega.

Aktyorlarni tanlaş böyiça direktor Annet Benson Elis Jonson roli uçun 600 aktrisaning sinovlarini körib çiqdi. Aktrisa Elli Kornell bir intervyuda 1988 yilda «Elm köçasidagi qörqinç» françayzingi filmlaridan birida rol uçun sinovdan ötganini aytdi. «Horror Films Of The 1980s» kitobida aytilişiça, New Line Cinema studiyasi «Elli Kornell tipidagi», «qöşni qiz» kimnidir qidirgan – aktrisa «Xellouin 4: Maykl Mayersning qaytişi» filmida Reyçel Karruzers rolini «Uyqu hukmdori» uçun sinovdan ötişidan biroz oldin olgan edi. Keyinçalik «Fredi ölik» filmida Treysi rolini ijro etgan aktrisa Lesli Din «Qöşinlar uyqusi» va «Uyqu hukmdori» filmlari uçun ham sinovdan ötgan. Oxir-oqibat rol Liza Uilkoksga berildi – bu aktrisaning debyuti böldi, u «Qöşinlar uyqusi» uçun ham sinovlarda qatnaşgan edi.

Renni Xarlin eslaydi, prodyuserlar «filmning boşidagi uyatçan va himoyasiz qizni» işonçli ijro etadigan, keyin esa «Çet ellik» filmidagi Sigurni Uiverga işonarli öxşaydigan odamni qidirişgan; ular köplab «jasur qizlarni» uçratişgan, lekin ularning heç biri yumşoq tomonini namoyon eta olmagan, aksinça – köplab yoqimli aktrisalar «jasur» körinişga harakat qilganda muvaffaqiyatsiz bölişgan. Uilkoksning sözlariga köra, boşliqlar darhol mos aktrisani topa olmasligini tuşunişgan – dastlab u özi bir neça rad javobini olgan, ular «u köproq çeerleader ga öxşaydi, içki dunyosi kam qiz emas» deb izoh berişgan. Uilkoks keyingi sinovda munosib köriniş uçun harakat qildi: «Men kosmetikasiz bordim, sariq kiyim kiydim (men uçun eng yomon rang) – umuman olganda, özimni şayton biladi nimaga öxşatdim. Ular avval meni tanimay qaraşdi va… rolni menga berişdi… Men Tyuzdi Nayt bilan sinovdan ötdim – uni Kristin Parker roli uçun allaqaçon olişgan edi. Biz maktab oldida dialogni öqiyotgan edik, qahramonlar «bir xil bagaj» haqida gaplaşgan joyda. Yana bir sinov Bruk Tiss bilan bölgan».

Tiss filmda Debbi Stivensni ijro etdi. Denni Xassel rolni film ustida işning dastlabki bosqiçida oldi – ssenariyda uning qahramonining ismi ham yozilmagan edi, oxir-oqibat uni aktyorning özi kabi nomlaşdi. Andras Jons Rikni – Elisning akasini ijro etdi; aktyorning özi intervyusida taʼkidlaganidek, ularning qahramonlari egizaklar.

Toy Nyukirk Şila Kopeki rolini oldi – Xarlin aktrisa öz replikalarini qayta ovozlaştirişini xohlagan, nutqini köproq «qora tanli» qilib; lekin rejissyorning özi buni rad etadi va hazillaşib, bu Bob Shay istagi bölişi mumkin edi, deydi. Biroq Nyukirkning sözlariga köra, suratga oliş oxirida Xarlin unga barça replikalarni qaytadan yozib berişni taklif qilgan, çunki u uning ovozi yetarliça «qora» emas deb hisoblagan. Aslida u afroamerikalik aktrisaga nutqini yanada qöpol va ekspressiv qilişni taklif qildi – ğazablangan aktrisa qatʼiy rad etdi va premyeradan keyin Xarlin unga köp marta uzr söradi. Kartinani suratga oliş Nyukirk uçun umuman olganda qiyin keçdi – uning birinçi ekran öpişi Fred Krueger bilan bölgan, eng masʼuliyatli lahzada Robert Inglundning sunʼiy tişlari uning oğzidan çiqib, töğridan-töğri aktrisaning oğziga tuşib ketgan; bu sahnada Inglund haqiqiy piçoqli qölqop kiyib yurgani ham yoqimsiz edi. Xarlinning sözlariga köra, u hozir ham Şilaning partasidan çiqadigan mexanik qisqiç bilan bölgan sahnaning bir qismini filmda qoldirgani uçun afsuslanadi.

Rejissyor Renni Xarlin sinfdagi maktab öquvçisi rolini ijro etdi, prodyuser Robert Shay esa Elis tinglayotgan tuşlar haqida maʼruza öqiydi; bundan taşqari, Den va Elis kasalxonada bölganda, karnay orqali doktor Şayni palataga çaqirişadi. Yoş aktrisa Kristen Kleyton «Qöşinlar uyqusi» va «Uyqu hukmdori»da ham rol öynadi – birinçi filmda u uç ğildirakli velosipedli qiz rolini, ikkinçisida esa plyajdagi va asfaltga bör bilan çizayotgan qiz rolini ijro etdi – ikkala holatda ham qahramon Kristin Parkerning qörqinçli tuşlarida paydo bölgan va uning ismi Elis edi. «B» toifasidagi qörqinç filmlari yulduzi Linnea Kuigli Fredining kökragida qamalgan ruhlardan birini ijro etdi.

Suratga olişning katta qismi Los-Anjelesda oçiq havoda ötkazildi. Filmda «Qöşinlar uyqusi» finalida paydo bölgan öşa avtomobil çiqindixonasi işlatildi – lokatsiya konsepsiyasi ustida işlab çiqariş dizayneri Mik Stroun işladi; uçinçi filmda u badiiy direktor bölib, qöl effektlari uçun javob bergan. Stroun avtohalokat sahnasi va kaleydoskop trubasi ustida ham işlagan. Dekoratsiyalar Los-Anjelesdagi Pakoyma okrugida qurildi. «Venesiya örta maktabi» «Springvud örta maktabi»ga aylandi. Uni beşinçi filmni suratga oliş uçun ham işlatişgan. Kristinning uyi «Jun Strit»da joylaşgan – burçakda ikkinçi filmning boşidagi sahna suratga olingan, bunda Fredi avtobus haydovçisi sifatida sönggi bekatdan ötadi. Janubiy Pasadenadagi «Rialto» kinoteatri Elisga bir tuşida körindi – öşa yerda «Qiçqiriq 2» filmining oçiliş sahnasi ham suratga olingan. «Mallxoland favvorasi» (The Mulholland Fountain) kartina finalida suratga olingan – uning suvida Elis Fredining aksini bir lahza köradi. Elis va Debbi işlagan «Kreyv Inn» kafesi Kalver-Sitidagi Overlend-avenyuda joylaşgan.

2017 yilda seriyaning ikki filmida Elis Jonson rolini ijro etgan aktrisa Liza Uilkoks YouTube-kanal oçdi, unda törtinçi qism suratga olingan joylarga taşriflari videolarini joylaştirdi; videolardan birida aktyor Denni Xassel (u Elisning sevgilisi Den Jordan rolini ijro etgan) ham suratga tuşgan.

Kevin Yager va Govard Berger törtinçi filmda Fred Krueger grimi ustida işlaşdi – u sezilarli özgarişlarga uçramadi; aynan Yagerning tasavvuridagi obraz öyinçoqlar va qahramon tasvirlangan turli mahsulotlar işlab çiqarişda köproq qöllaniladi. Inglund grim qilinayotganda öz hayotidan hikoyalar aytişni yaxşi körardi – ularning köpçiligini Yager allaqaçon bir neça marta eşitgan edi, aktyorning gapiruvçanligi esa grim qöyiş jarayonini ança sekinlaştirar va murakkablaştirardi.

Rejissyor Jon Karl Byuxler maxsus effektlar jamoasini boşqardi – «Qörqinç 4»da uni Xarlin taklif qildi, ular «Qamoqxona» ustida birga işlagan edilar; maxsus effektlar jamoasiga Jim Doyl ham kirdi. Jamoa köpinça yiğilib, ssenariydagi u yoki bu ğoyalarni suratga oliş paytida qanday amalga oşiriş mumkinligini tezda öylab topardi. Inglundning sözlariga köra, törtinçi qism ustida işlaş uni hayratga solgan – aynan kartinani suratga oliş jarayonidagi yangilikçi yeçimlar tufayli. Talalay ham anʼanaviy qisqa muddatlarga qaramay, «har kim öz ğoyasini taklif qila olardi, u qandaydir tarzda filmga kirgan» deb taʼkidladi. Byuxler ham loyihada işlaşdan zavqlanganini aytdi: «Biz şunçaki odamlarni öldirmadik. Biz buni ijodiy, ğayrioddiy va quvnoq tarzda qildik – bu rassomning orzusi».