A Nightmare on Elm Street

«A Nightmare on Elm Street» (ingl. A Nightmare on Elm Street) — 1984-yilda suratga olingan, rejissyor Wes Craven tomonidan öz ssenariysi asosida yaratilgan amerikaça ğayritabiiy sleşer. Bu «A Nightmare on Elm Street» franşizasining birinçi filmi. Boş rollarda Heather Langenkamp, Nick Corri, Amanda Wyss, Ronee Blakley va John Saxon, şuningdek, kinoda debyut qilgan Johnny Depp ijro etgan. Qotil Freddy Krueger rolini Robert Englund bajargan. Syujet yöl-yölakay kiyingan, qölining barmoqlariga piçoq taqilgan, qiyofasi dahşatli bir erkak tomonidan taʼqib qilinib, öldirişga urinadigan tungi qörqinçli tuşlarga duçor bölgan ösmirlar guruhi haqida hikoya qiladi. Yigit-qizlarga bir xil odamning tuşiga kirişi işonib bölmas tuyuladi, ammo köp ötmay ularning ota-onalari dahşatli sirni yaşirayotgani maʼlum böladi.

Filmning byudjeti 1,8 million dollarni taşkil etdi va birinçi dam oliş kunlarida özini qopladi. AQŞdagi umumiy kassa daromadi 25 million dollardan oşdi. 1985-yilda film Avoriazdagi kinofestivalda tanqidçilar mukofotini qölga kiritdi. Kartina tanqidçilardan ijobiy baho oldi, janrning klassikasiga aylandi va qörqinçli filmlarga belgilovçi taʼsir körsatdi. Filmning 7 ta davomi, 2010-yilda çiqarilgan şu nomli remeyki va teleserial bor; şuningdek, komikslar, kitoblar, kompyuter öyinlari, öyinçoqlar va boşqa köplab qöşimça mahsulotlar çiqarilgan.

Kartina 1970-yillar va 1980-yillarda suratga olingan past byudjetli qörqinçli filmlar kötargan mavzularni davom ettiradi, masalan, John Carpenter rejissyorligidagi 1978-yilgi «Halloween». Asosiy mavzulardan biri — ösmirlarning jinsiy erkinligi bölib, u oxir-oqibat ularning ölimiga olib keladi, şu sababli «sleşer» janri nomi şunday paydo bölgan. Tanqidçilar va kino tarixçilari filmning tuşlarni haqiqatdan ajrata oliş qobiliyatini, ösmirlar hayotini körsatiş orqali qayd etişadi. Tanqidçilar yana bu asar yaratuvçilarining tomoşabin idrokini boşqarib, «öylab topilgan va haqiqat örtasidagi çegarani yöqotiş» mahoratini ham baholaşgan.

Filmning ğoyasi Wes Cravenga 1978-yilda restoranda ötirgan paytida birinçi marta kelgan. Bundan bir kun oldin u Los Angeles Times gazetasida Janubiy Osiyo mamlakatlaridan kelgan qoçqinlar orasida AQŞda kuzatilgan ommaviy hodisa haqidagi maqolalarni öqigan edi: 19 yoşdan 57 yoşgaça bölgan erkaklar Laosdagi uruş va genotsid (1960–73-yillardagi fuqarolik uruşi), Kambodjadagi fuqarolik uruşi (1967–75) va genotsid (1975–79), şuningdek Vyetnamdagi uruş (1955–75) tufayli şunçalik qörqib ketişganki, ularga juda dahşatli tuşlar körinib, uxlaşdan boş tortişgan. Köp ötmay ulardan baʼzilari uyqusida vafot etgan. Tibbiyot mutaxassislari bu hodisani «Osiyo ölim sindromi» deb ataşgan. Syujet uçun ikkinçi ilhom Gary Wrightning «Dream Weaver» («Tuşlar töquvçisi») qöşiği bölgan — bu kompozitsiya filmning саундтрекiga ham taʼsir körsatgan. Craven şarqiy dinlardan ham ilhom olgan. Şundan söng u ssenariy yozişga kirişgan. Haqiqatda odamlarning ölimi uzoq vaqt oçlik va organizm çarçaşi natijasida yuz bergan yurak xurujlari sababli bölgan, ssenariyda esa ularning tuşlari dahşatli körinişli bir erkak tomonidan taʼqib qilinib, öldirişga urinişi bilan izohlangan.

Freddy Krueger obrazi köp jihatdan Cravenning bolalik xotiralariga asoslangan. Qotilning ismini öylab ötirmay, Craven unga boşlanğiç sinfda uni qörqitgan odamning ismini bergan. Qahramonning prototipi (kamida xarakteri jihatidan) bolaligida Cravenni qörqitgan uysiz bir erkak bölgan. Dastlab Krueger odatdagi sukut saqlaydigan qotil sifatida, Michael Myers yoki Jason Voorhees kabi bölişi rejalaştirilgan edi. Craven ssenariyni boşidanoq Krueger nafaqat qotil, balki pedofil ham bölişi ğoyasi bilan yozgan. Biroq öşa paytda Kaliforniyada haqiqiy pedofil bilan boğliq jiddiy janjal çiqqan edi va studiya rahbarlari jabrlanuvçilar va ularning yaqinlarining yaralarini qayta oçmaslikka qaror qilişgan. Filmning nomini tanlaş haqida gapirganda Craven darhol 1963-yil 22-noyabrda Texas ştatining Dallas şahridagi Elm Street (Vyazov köçasi) da öldirilgan Jon Kennedining ölimini eslaydi. Ssenariyning baʼzi dastlabki variantlarida Freddi plaş kiygan edi (bu detal «New Nightmare»da qöşilgan). Keyinçalik yöl-yölakay sviter ğoyasi paydo böldi; ssenariyda u qizil-sariq rangda edi. 1982-yildagi «Scientific American» jurnalining bir sonida Craven insonning közi uçun eng qiyin qabul qilinadigan rang juftligi qizil va yaşil ekanini öqigan. Craven Kruegerga dastlabdan noyob qurol berişni xohlagan, ammo u uy şaroitida yasalgandek, oddiy va arzon körinişi kerak edi. U yana ilmiy işlarga murojaat qilgan: köplab qadimgi madaniyatlarda eng keng tarqalgan qörquv — yirtqiç hayvon çangalidan ölim ekan. Rejissyor öz muşugining tirnoqlarini çiqarganini eslagan va film ğoyasi öz-özidan paydo bölgan — barmoqlarga piçoq örnatilgan qölqop. Garçi dastlabki bosqiçlarda piçoqlar örniga qölqopda baliq ilgaklari bölgan. Inglund birinçi marta qölqopni kiyganida özini piçoq bilan kesib olgan. Uçqunlarga qölqopni avtomobil akkumulyatoriga ulab erişilgan, ğiçörlaş tovuşini esa metall stul tagiga piçoq yurgiziş orqali çiqarişgan. Bu qölqopdan «Freddyʼs Revenge» suratga olinayotganda ham foydalanilgan.

Freddining ösmirlarga hujumlari va uning xulq-atvori asosiy qahramonlarning oğriqli voyaga yetiş davri sifatida talqin qilinadi. Nancy obrazida tomoşabin ota-onalari bilan munosabatlarda tuşunmovçilikka duç kelayotgan odatiy ösmirni köradi. Jinsiylik masalalari Freydning ramziyligi orqali ifodalangan, xavf va nomaʼlum narsa sifatida tasvirlangan (masalan, Tinaning öldiriliş sahnasi, Nancy vannada oyoqlari orasida qölqop piçoqlarining paydo bölişi). Ssenariyning dastlabki variantida Fred Krueger nafaqat qotil, balki voyaga yetmaganlarning zörlovçisi ham edi. Wes Craven «ota-onalarning gunohlari bolalarning ustidan hukmronlik qiladi», deb taʼkidlaydi. Robert Englundning sözlariga köra, «seriyadagi filmlarning barça kattalari travmatlangan — ular alkogolik, dori-darmonga qaram, doimo yonida bölmaydi». Ronee Blakley esa «bu filmda ota-onalar deyarli yovuzlarga aylanadi», deydi. Heather Langenkamp Nancyni «kuçli ayol qahramon» deb ataydi, lekin «bu film feminizm haqida emas, balki yoşlik kuçi haqida».

Wes Craven ssenariy ustida 1981-yilda «Swamp Thing» filmini suratga olib bölgaç işlay boşlagan. Craven ğoyani bir neçta studiyaga taklif qilgan, ammo turli sabablarga köra rad javobini olgan. Birinçi bölib qiziqiş bildirgan «Walt Disney Productions» böldi, ammo rahbariyat bolalar va ösmirlar auditoriyasiga yönaltiriş uçun materialni yumşatişni talab qildi — şundan söng Wes Craven özi voz keçdi. Loyihada işlaşni «Paramount Pictures» ham istagan edi, ammo konsepsiya 1984-yildagi «Dreamscape» filmi syujetiga öxşagani sababli voz keçdi; Universal Pictures studiyasi ham rad etdi. Craven studiyalarning rad javoblarini qattiq qabul qildi, çunki uning şaxsiy va moliyaviy vaziyati oğir edi — keyinçalik u barça xatlarni ramkaga solib, kabinetining devoriga osib qöydi. 1982-yil 14-dekabrdagi bir xatda şunday deyilgan edi: «Biz sizning „A Nightmare on Elm Street“ deb nomlangan ssenariyingizni körib çiqdik. Afsuski, hozirça uni işlab çiqarişni boşlaş uçun yetarliça qiziqarli deb topmadik. Ammo tugallangan variant bilan bu imkoniyatni körib çiqişga tayyormiz. Aloqada bölişingizni söraymiz».

Oxir-oqibat filmni suratga olişni kiçik mustaqil studiya New Line Cinema boşladi, u şu paytgaça faqat filmlarni tarqatiş bilan şuğullangan edi. Suratga oliş paytida kompaniya bankrotlik yoqasiga kelib qoldi: New Line Cinema Angliyadan ikki investor topdi — ular işlab çiqariş uçun zarur mablağning 40 % va 30 % ini kiritişdi; 10 % ni «Texas Chainsaw Massacre» filmi prodyuserlaridan biri qöşdi, qolgan 20 % byudjetni esa tarqatuvçi kompaniya Media Home Entertainment kiritdi. Film yaratilişiga Heron Communications va Smart Egg Pictures kompaniyalari ham öz hissasini qöşdi. Bob Şayning sözlariga köra, filmda işlaşi kerak bölgan barça investorlar suratga oliş boşlanişidan oldin biror bosqiçda iştirok etişdan voz keçgan. Rejalaştirilgan 700 ming dollarlik byudjet 1,1 million dollardan oşib ketdi: «Mablağning bir qismi Yugoslaviyadan kelgan, qizini kinoda ilgari surmoqçi bölgan bir yigitdan kelgan». New Line ikki hafta davomida aktyorlar va suratga oliş guruhiga maoş tölaş imkoniyatiga ega bölmagan. Şunga qaramay, heç kim loyihani tark etmagan — birinçi filmning kassa muvaffaqiyati esa uni Gollivudning yirik kompaniyalaridan biriga aylantirişga yordam bergan, uni hatto «Freddi qurgan uy» deb ataşadi.

Dastlabki bosqiçlarda Freddi rolini kaskadyor yoki nomaʼlum aktyor ijro etişi haqida fikr bildirilgan edi, çunki qotilning dastlabki obrazi sukut saqlaydigan Jason Voorhees va Michael Myersga köproq öxşagan. Freddi Kruegerning asosiy daʼvogari aktyor David Warner edi. Grim sinovlari ham ötkazilgan edi, ammo maʼlum böldiki, suratga oliş jadvali Warnerga rolni olişga imkon bermaydi. Dastlabki bosqiçda uning örniga boşqa aktyor topiş qiyin keçgan. «Men Freddi Kruegerning rolini xavf soçadigan aktyorni topa olmadim», deb eslaydi Craven. «Hammasi bolalar yonida juda xotirjam va hamdardlik bilan qaraşardi. Keyin sinovga Robert Englund keldi. U men xohlagandek baland böyli emas edi va yuzida bolalarça ifoda bor edi, lekin uning öz ongining qoronğu çuqurliklariga kirib boriş istagi meni hayratga soldi. Robert Freddini tuşundi». Sinovdan oldin özgariş uçun aktyor kipriklarini tamaki kuli bilan qöydi va soçini orqaga taradi. «Men ğalati körinardim. Men Uesning qarşisida ötirib, uni tinglardim. U baland böyli, kollej bitiruvçisi, maʼlumotli edi. Men Klaus Kinskining turli pozalarini taqlid qilardim — sinovlar şunday ötgan». Englund rolga rozi böldi, çunki öşa paytda bu «V» serialini suratga oliş orasidagi tanaffusda uning jadvaliga mos keladigan yagona loyiha edi.

Cravenning sözlariga köra, Nancy Thompson rolini u «Gollivud körinişiga ega bölmagan» aktrisa qidirgan, va Heather Langenkamp bu mezonlarga mukammal mos kelgan. Öşa paytda Langenkampning ortida reklamalar va televizion filmlardagi rollari bor edi; aktrisa Stanford universitetidagi öqişini töxtatib, özini aktyorlik karyerasiga bağişlagan — u rolni 200 dan ortiq aktrisani ortda qoldirib olgan. Aytilişiça, ular orasida Demi Moore, Jennifer Grey, Tracy Gold va Courteney Cox ham bölgan. Cox keyinçalik Craven tomonidan özining maşhur «Scream» kvadrologiyasida suratga olingan. Biroq keyingi intervyularda Annette Benson Moore va Coxning loyiha bilan heç qaçon boğliq bölmaganini, Grey va Goldning esa ehtimol sinovdan ötganini aytgan.

Öşa paytda Benson Heather bilan allaqaçon taniş edi — aktrisa «Night of the Comet» va «The Last Starfighter» filmlari uçun sinovdan ötgan, ammo ikkala holatda ham rolni Kathryn Mary Stewart olgan. Keyinçalik Langenkamp seriyaning yana ikki qismida — «A Nightmare on Elm Street 3: Dream Warriors» va «A Nightmare on Elm Street: New Nightmare» filmlarida ham suratga tuşgan. Tina va Nancy rollari uçun barça aktrisalarning sinovlari har doim birgalikda ötkazilgan, şunda «ideal ekran kimyosi»ga ega duet topiş mumkin bölgan. Amanda Wyss Nancy rolini boşqa qiz bilan öqigan, şundan keyin uni Tina rolining sinoviga çaqirişgan. Heather va Amandani birga körgaç, Craven darhol izlagani şu ekanini tuşungan; markaziy ayol duetining ijroçilari tasdiqlangaç, u erkak rollari uçun kastingga ham aktyorlarni taklif qilib, ssenariyni birgalikda öqitgan.

Johnny Depp Glen rolida kinoga debyut qildi — u Nancyning sinfdoşi va yigiti edi. Depp sinovga dösti — 2010-yilgi remeykda Freddi Kruegerni ijro etgan aktyor Jack Earl Haley bilan birga kelgan. Işonçli intuitsiyasiga suyanib, rejissyor Wes Craven boş rollardan birini heç qanday aktyorlik tajribasi bölmagan yigitga işonib topşirişga qaror qilgan va u kamera oldida qançalik erkin tutganidan hayratga tuşgan. Deppning sözlariga köra, dastlab rol «yirik, sariq soçli futbolçi» uçun yozilgan bölib, uning taşqi körinişi unga mos kelmagan. Rolni Depp uçun tasdiqlaşda Cravenning qizi hal qiluvçi rol öynagan — rejissyor unga rolga nomzod aktyorlarning suratlarini körsatgan.

Keyinçalik Depp «Freddyʼs Dead: The Final Nightmare» filmining epizodida ham paydo bölgan; u bilan kadrlar «Freddy vs. Jason» filmining kiriş qismida işlatilgan. Craven aktyorni «New Nightmare»ga ham taklif qilmoqçi bölgan, ammo Depp öşa paytga kelib allaqaçon yulduz bölib ulgurgan va rejissyor uning rad javobini berişini öylagan.

Annette Bensonning sözlariga köra, Charlie Şeen Glen rolini öynaşi mumkin edi, ammo studiya uning agenti talab qilgan haqni tölay olmagan. Şeenning özi keyinroq bu voqeani eslagan:

«Gap pulda emas edi — keyinroq men oçköz bölib qoldim. Ança keyinroq. Men hikoyani tuşuna olmadim — hayotimda heç qaçon ssenariy haqida bunçalik xato qilmaganman… Men ğoyani töliq anglamadim, lekin baribir Wes bilan uçraşdim. Men unga dedim: „Hurmat bilan aytaman, men sizning ijodingizning muxlisiman, lekin özi ğalati şlyapa kiygan, yuzi kuygan, yöl-yölakay sviter kiygan va ğalati barmoqli yigit haqidagi hikoya „uçib ketişi“ mumkin deb öylamayman“».

Glen rolini Mark Patton ham körib çiqqan — u keyinroq «Freddyʼs Revenge» filmida Jesse Walsh rolini öynagan. Patton rolga yaqin bölganini aytgan: öşa paytda faqat ikki nomzod qolgan — uning va Deppning. Film kastingi bilan boğliq holda uzoq vaqt John Cusack, Kiefer Sutherland, Nicolas Cage va C. Thomas Howell kabi aktyorlarning ismlari tilga olingan, ammo Benson ularning sinovda iştirok etganini aniq eslay olmaydi. Ehtimol, Cage loyiha bilan qandaydir aloqada bölgandir, lekin Johnny Deppni Bensonga aynan uning agenti taqdim etgan va Depp oxir-oqibat sinovga kelgan.

Rod Lane rolini aktyor Hsu Garcia ijro etgan, u öziga «Nick Corri» taxallusini olgan.

Tibbiy klinikadagi sahnada, Nancyning soçlari oqarib ketadigan joyda, hamşira paydo böladi — uni Cravenning ikkinçi xotini Mimi ijro etgan. Kelajakda «Astral» franşizasining yulduzi böladigan aktrisa va prodyuser Robert Şayning singlisi Lin Shay adabiyot öqituvçisi rolini öynagan, u sinfda Uilyam Şekspirning ijodini muhokama qiladi. Robert Şayning özi (keyinçalik seriyaning deyarli barça filmlarida epizodlarda paydo bölgan) filmda ikki marta eşitiladi — u «15 yoşli Kristina Greyning» öldirilişi haqida yangiliklar öqiydi va «KRGR» («Krueger» unli harflarsiz) radio tinglovçilariga stansiyaning efirga uzatilişi töxtatilayotganini eʼlon qiladi — bu Glenning öldiriliş sahnasidan oldin böladi. Aktrisa Daryl Hannaning akasi Don Hanna Nancy darsda uxlab qolişidan oldin sinfda Şekspirni öqiydi. Rejissyor Robert Zemeckis filmlarida bir neça loyihalarda iştirok etgan aktyor Charles Fleischer uyqu buzilişlari institutining doktor Kingi rolini öynagan. Kaskadyor va örinbosar Leslie Hoffman Nancy koridorda uçratadigan maktab öquvçisini ijro etgan.

Asosiy suratga oliş 1984-yil 11-iyunda boşlanib, Los-Anjeles atrofida 32 kun davom etgan. Film suratga olinayotganda Craven Ronee Blakleyning sobiq eri Wim Wendersning kvartirasida yaşagan. Craven «Friday the 13th» filmini suratga olişda Sean Cunninghamga yordam bergan, Cunningham esa «Nightmare»ning Nancy tuşlaridagi bir neçta epizodlarini suratga olgan. Tarsaki sahnasida Marge Thompsonni (Nancyning onasi) ijro etgan aktrisa Ronee Blakley bir dublda tasodifan Heather Langenkampning yuziga urib yuborgan — ular suratga oliş paytida döst bölgan va ona va qiz rolida birga dökonlarga borişgan.

Nancy va Glen uylarining taşqi körinişi Genesee Avenue nomli köçada suratga olingan. «Elm Street» 1428-uyining fasadi sifatida barça filmlarda Ğarbiy Gollivudagi haqiqiy uy işlatilgan (syujetga köra, qahramonlardan ayrimlari şu yerda yaşagan, keyinçalik esa bu uy taşlandiq bölib qolgan); North Genesee Avenue köçasidagi xuddi şu 1428-raqamli uy 1919-yilda qurilgan. Glen Lantzning uyi — filmdagidek — aslida Nancy malikonasining qarşisida, xuddi şu köçada joylaşgan, haqiqiy raqami 1419.

Tinaning uyi fasadi sifatida Milwood Avenue köçasidagi 620-raqamli malikona işlatilgan — Krueger Tinani quvib yuradigan orqa hovli haqiqatda uyning qarama-qarşi tomonida joylaşgan; içki sahnalar, jumladan Tinaning xonasi maxsus qurilgan dekoratsiyalarda suratga olingan. Maşhur malikona haqiqatda ham filmdagi raqam bilan bir xil — 1428-raqamga ega (Thompsonlarning interyeri ham şu uyda suratga olingan). 2021-yil oktabrida u 3,5 million dollarga sotuvga qöyilgan.

Springwood örta maktabining suratga oliş uçun bir neça joylaşuvlar işlatilgan: «John Marshall High School» fasadi Silver Lake tumanida (u yerda «Grease» va «Pretty in Pink» filmlari ham suratga olingan); koridorlar va sinf xonalari esa «John Burroughs High School» binosida suratga olingan — öşa paytdagi direktor kabineti politsiya bölimida leytenant Thompsonning ofisi sifatida işlatilgan. Qiziq joyi şundaki, Nancy Tinani izlab maktab koridori böylab yuradigan sahna haqiqiy maktab koridorlarida qanday körinişda bölsa, şunday suratga olinmagan: Nancy ingliz tili xonasidan (№ 104) çiqadi va koridor böylab asta yuradi, keyin asta-sekin tezlaşadi. Keyingi kadrda u burçakdan yugurib çiqadi va maktab navbatçisi bilan töqnaşadi. Agar koridorga qarasangiz, aktyorlarning orqasida töğri çiziq böyiça aynan Nancy çiqqan öşa xona joylaşgan. Şunday qilib, syujetga köra qahramon «P» harfi şaklida harakat qilgan: ingliz tili darsidan zinapoyagaça, u esa yertölаga olib boradi, aslida esa suratga oliş bitta uzun töğri koridorda ötkazilgan, yertöla zinapoyasi esa koridorning qarama-qarşi uçida suratga olingan.

Politsiya bölimining vestibyulini suratga oliş uçun John Burroughs örta maktabining direktor kabinetidan oldingi kotib xonasi işlatilgan — u yerda Nancy otasi, leytenant Thompson bilan gaplaşadi. Politsiya bölimining taşqi körinişi Los-Anjelesning kutubxonalaridan biri — Sankt-Monika bulvaridagi Cahuenga Branch da suratga olingan. Qamoqxona kamerasi dekoratsiyalarda suratga olingan. Glen va Nancy uyqu texnikasini muhokama qiladigan köprik Los-Anjelesdagi Venice Beach plyajida suratga olingan. Uyqu buzilişlarini örganiş klinikasi sifatida «Amerika yahudiy universiteti» (manzil: 15600, Mulholland Drive) xizmat qilgan. Qozonxonadagi sahnalar, şuningdek, filmning boşidagi Tinaning tuşidagi koridor Lincoln Heights taşlandiq qamoqxonasida suratga olingan (u 1965-yilda yopilgan). Maşhur Evergreen qabristoni va şu nomli park seriyadagi filmlarda Springwood şahrining şahar qabristoniga aylantirilgan.