Alien 3

«Alien3» (ingl. ALIEN3) — 1992-yilda suratga olingan amerikaça ilmiy-fantastik qörquv filmi bölib, Devid Finçerning rejissyorlik debyuti hisoblanadi. Ssenariyni Devid Geyler, Uolter Xill va Larri Fergyuson yozgan, syujet muallifi esa Vinsent Ward. Bu «Alien» franşizasining uçinçi filmi bölib, unda Ellen Ripli rolini yana Sigurni Uiver ijro etgan.

Voqea «Alien»lar filmidagi voqealardan söng darhol boşlanadi. Mustamlaka dengiz piyodalarining «Sulako» kemasi qutqaruv kapsulasi qamoqxona-planeta Fiorina «Fyuri» 161 ga favqulodda qönadi. Ripli kemadagi butun ekipajdan yagona tirik qolgan odam böladi, biroq u bilan birga planetaga Çujoy embrioni ham tuşib qoladi. Qurolsiz Ripli koloniya aholisi — şafqatsiz mahkumlar bilan birlaşib, ölimga olib keladigan xavfga qarşi turişga majbur böladi. Filmdagi aktyorlar tarkibida Uiverdan taşqari Çarlz Dens, Brayan Glover, Çarlz Datton, Ralf Braun, Pol Makgann, Denni Uebb, Lens Henriksen, Xolt Makkelani va Pit Posltuyt ham bor.

Kartinani suratga oliş köplab qiyinçiliklar bilan keçdi: ssenariy tugallanmasdan turib suratga oliş boşlangan, ssenariyçilar va rejissyorlar bir neça marta almaşgan. Dastlab postanovkaçi Vinsent Ward bölişi kerak edi, biroq loyiha tayyorgarlik bosqiçida bekor qilindi, şundan söng studiya Devid Finçerni taklif qildi.

Premyera 1992-yil 22-mayda bölib ötdi. AQŞda kassa körsatkiçlari past bölsa-da, xalqaro prokatda film 100 million dollardan ortiq yiğdi. Tanqidçilar tomonidan lenta aralaş baholandi va köpçilik uni franşizaning oldingi qismlaridan zaif deb hisobladi. Finçerning özi keyinçalik filmdan voz keçib, yakuniy natija studiya rahbariyatining doimiy aralaşuvi tufayli uning dastlabki ğoyasiga mos kelmasligini aytdi.

Kartina «Oskar» mukofotiga lider vizual effektlar nominatsiyasiga, yetti «Saturn» mukofotiga (jumladan, eng yaxşi ilmiy-fantastik film va eng yaxşi rejissyorlik uçun), «Xyugo» mukofotiga eng yaxşi sahna qöyilişi uçun va MTV kinomukofotiga eng yaxşi ekşn-sahna uçun nomzod böldi. Keyingi qism «Alien: Resurrection» 1997-yilda çiqdi. 2003-yilda filmning «Assembly Cut» deb nomlangan kengaytirilgan versiyasi çiqarildi. Uni Finçersiz yaratilgan bölib, tomoşabinlar va tanqidçilar orasida ança ijobiy baholandi.

Sigurni Uiver — Ellen Ripli, oldingi ikki «Alien» filmidagi öşa rol. Ripli Fiorina-161 ga qönadi va yana bir Çujoyni yöq qiliş vazifasi bilan yuklanadi. Uiver Devid Tuiyning ssenariysini maʼqullab, uni imzoladi, lekin 4—5 million dollarlik katta haq talab qildi, şuningdek, titrlarda ssenariy muallifi sifatida ham tilga olinişini söradi. U, şuningdek, harakatlar qurolga tayanmasligini söradi.

Çarlz Datton — Leonard Dillon, Fiorinadagi mahkumlardan biri bölib, mahkumlar orasida maʼnaviy va de-fakto yetakçi rolini bajaradi hamda muassasada tinçlikni saqlaşga harakat qiladi.

Çarlz Dens — Jonathan Klemens, sobiq mahkum, hozir muassasada şifokor bölib işlaydi. U filmning boşida kapsulasi halokatga uçragan Ripliga davolaniş ötkazadi va u bilan öziga xos aloqa örnatadi. Uni Çujoy öldirişdan oldin, Klemens Ripliga nega Fiorinaga yuborilganini aytib beradi va buni «biroz melodramatik bölganidan ham köproq» deb taʼriflaydi. Finçer dastlab bu rolni Richard E. Grantga taklif qilgan edi, çunki u «Uitnayl va men» filmidagi aktyorlar Ralf Braun va Pol Makgann bilan yana birga bölişni xohlagan.

Brayan Glover (ingl. Brian Glover) — Garold Endryus, qamoqxona nazoratçisi. U Riplining iştiroki mahkumlar orasida larzaga olib kelişini öylaydi va uning atrofidagi va Çujoy haqidagi miş-mişlarni nazorat qilişga harakat qiladi. U bunday mavjudot borligi haqidagi gaplarini rad etadi, lekin oxir-oqibat öşa yirtqiç uni öldiradi.

Ralf Braun — Frensis Eron, Endryusning yordamçisi. Mahkumlar unga uning IQ körsatkiçi tufayli «85» laqabini qöyişgan, bu uni ğazablantiradi. U Riplining mahkumlar Çujoy bilan kuraşişga urinişi kerakligi haqidagi talabiga qarşi çiqadi va Weyland-Yutani Çujoyni tirik qoldiradi, degan fikrini rad etadi.

Pol Makgann — Valter Golik, ommaviy qotil va qamoqxona aholisi orasida bölinib qolgan şaxs. Golik qamoqxonaning yer osti tunnellarida Çujoy hujumidan keyin juda xavotirga tuşadi va asta-sekin ksenomorfga yanada köproq ruju qöyadi. Filmning «Assembly Cut» versiyasida uning bu ruju Çujoyni öldirişga va uning öz halokatiga olib keladi, uning harakatlari esa butun rejani xavf ostiga qöyadi.

Denni Uebb (ingl. Danny Webb (actor)) — Robert Morz, zaharli, egoist va sinik mahkum. Morz Weyland-Yutani jamoasi tomonidan yaralangan bölsa-da, u Fiorina-161 aholisi orasida (Ripli ham kiritilgan holda) yagona tirik qolgan odam hisoblanadi.

Lens Henriksen şikastlangan android Bişopga ovoz beradi, şuningdek, filmning yakuniy sahnalarida paydo böladigan Bishop II nomli personajni ijro etgan. U Çujoylar malikasi Ripli içida ösganini Weyland-Yutanining biologik qurol bölinmasida işlatilişini xohlaydigan android yaratuvçisi-dizaynerman deb daʼvo qiladi. Baʼzi materiallarda bu personaj «Maykl Bishop Veyland» deb ataladi.

Tom Vudraff-kiçik — Çujoy, uni Golik «Ajdar» deb atagan. Bu Çujoy oldingi filmlardagilardan farq qiladi, çunki uni tört oyoqli mavjudot «kötargan» (teatr versiyasida it, Assembly Cut versiyasida hökiz). Dastlab vizual effektlar böyiça supervayzer bölgan Vudraff, uning kompaniyasi Amalgamated Dynamics Fox tomonidan yollanganidan keyin bu rolni özi öynaşga qaror qildi. Vudraff Sigurni Uiverning maslahatiga köra, rolga kaskadyor emas, aktyor sifatida yondaşganini va öz öyini bilan «kostyumdagi yigit»dan köproq bölişga harakat qilganini aytdi. U aktyorlik jarayonini «jismoniy jihatdan ham, ruhiy jihatdan ham» bir xil oğir deb hisoblagan.

Pit Posltuyt — Devid, boşqalardan köra aqlliroq mahkum. U yemak-quviş sahnasi va quvğinda Çujoy tomonidan öldiriladi.

Xolt Makkelani — Junior, Ripliga tajovuz qilişga urinayotgan mahkumlar guruhining yetakçisi. Uning öng közi ostida köz yoshi tatuirovkasi bor. Assembly Cut versiyasida u gunohini yuviş uçun yirtqiçni tuzoqqa tuşiriş maqsadida özini qurbon qiladi.

Piter Ginnes (ingl. Peter Guinness (actor)) — Piter Gregor, Ripliga tajovuz qilmoqçi bölgan mahkumlardan biri. Yemak-quviş sahnasida Çujoy uning böyniga tişlab, uni öldiradi.

Daniel Edmond — Rebekka «Nyut» Jordan, oldingi filmda Ripli u bilan ona-qiz aloqasi örnatgan qiz, u qisqa vaqtga jasad körinişida qaytadi. Kerri Xenn Nyut rolini takrorlay olmadi, çunki u bu rol uçun juda katta edi, şuning uçun bu qismda qisqa jasad yoriş sahnasi uçun Daniel Edmond rolni öynadi.

Kristofer Feyrbenk (ingl. Christopher Fairbank) — Tomas Merfi

Fil Devis — Kevin Dodd

Vinçenzo Nikoli — Alan Jud

Lion Herbert (ingl. Leon Herbert) — Edvard Boggs

Niall Baggi (ingl. Niall Buggy) — Erik Baggi

Xi Çing — kompaniya vakili

Karl Çeyz — Frenk Ellis

Klayv Mantl (ingl. Clive Mantle) — Kliv Uilyam

DeObiya Oparey — Artur Volkingstik

Pol Brennen — Yoshi Troy

Filmda, şuningdek, kapral Xiks rolidagi Maykl Binning arxiv fotosurati ham paydo böladi.

«Çujoylar» muvaffaqiyatidan söng, 20th Century Fox studiyasi Brandywine Productions kompaniyasiga davomini suratga oliş taklifi bilan murojaat qildi. Ammo Brandywine triquelga qiziqmadi. Prodyuser Devid Geyler keyinçalik bu holatni şunday izohladi: u va şeriklari Uolter Xill hamda Gordon Kerroll yangi yönalişda ketişni xohlaşgan, çunki ular «birinçi va ikkinçi qismni takrorlamoqçi emas edilar». Prodyuserlar uçlik Weyland-Yutani korporatsiyasining ikkiyuzlamaçilik jihatini va nega ular Çujoylardan biologik qurol sifatida foydalanişga bunçalik intilayotganini tanlaşdi. Turli ğoyalar muhokama qilindi va oxir-oqibat ikki qismli hikoyada töxtaşdi: uçinçi film uçun tritmentda «qabih Weyland-Yutani korporatsiyasi Yer jamiyatidan ajralib çiqqan, qattiq sotsialistik mafkurasi tufayli şunday bölgan jangovar kayfiyatli, tajovuzkor inson madaniyati bilan töqnaşişi» tasvirlangan edi. Uçinçi filmda kapral Xiks boş qahramon bölişi kerak edi, Sigurni Uiverning personaji Ellen Ripli esa, aksinça, epizodik rolga qisqartirilib, törtinçi qismda «jangçi Çujoylar bilan epik jang» uçun qaytişi rejalaştirilgan edi. Uiverga Sovuq uruş metaforasi yoqdi va u öz rolining qisqarişiga rozi böldi, şu jumladan Fox studiyasining noroziligi sababli, çunki studiya «Çujoylar»dan Ripli ötmişi uçun muhim bölgan bir qator sahnalarni olib taşlagan edi.

Garçi Fox studiyasi bu ğoyaga şubha bilan qaragan bölsa-da, ular baribir syujetni işlab çiqişni moliyalaştirişga rozi bölişdi va Xill bilan Geylerdan birinçi «Çujoy»ning rejissyori Ridli Skottni uçinçi filmni suratga olişga köndirişni söraşdi. Ular, şuningdek, xarajatlarni kamaytiriş uçun ikkala filmni ketma-ket suratga olişni talab qilişdi. Skott franşizaga qaytişga qiziqqan bölsa-da, rejissyorning ziç jadvali (öşa paytda u «1492: Jannatni zabt etiş» ustida işlardi) tufayli buning iloji bölmadi.

1987-yil sentabrida Geyler va Xill kiberpank yaratuvçisi Uilyam Gibsonga uçinçi film uçun ssenariy yozişni taklif qilişdi. Gibson prodyuserlar bilan örtoqlaşganidek, uning ijodiga «Alien» filmi taʼsir körsatgan edi, şuning uçun u rozi böldi. AQŞ Ssenariyçilar gildiyasining yaqinlaşib kelayotgan ish taşlaşidan xavotirga tuşgan Brandywine Gibsondan öşa yilning dekabriga qadar ssenariy taqdim etişni söradi. Gibson yozişda Geyler va Xillning ssenariy eskizlariga katta tayangan holda, «marksistik kosmik imperiya» elementiga katta qiziqiş bildirdi. Keyingi yili Fox studiyasi fin rejissyori Renny Harlinga «Çujoy»ning triquelini suratga oliş taklifi bilan murojaat qildi, çunki uning «Köça Vyazov 4: Uyqu hukmdori» filmidagi ishi studiya vakillarini hayratga solgan edi. Harlin birinçi ikki filmdan farqli yönalişda ketişni xohlardi va Çujoylarning öz dunyosiga boriş hamda Çujoylarning Yerga bostirib kelişi ğoyasi unga qiziqarli edi.

Gibson öz ssenariysini kinoya bilan şunday taʼriflagan: «Kosmik kommunyaklar Çujoy tuxumlarini öğirlaşadi — savdo markazidagi katta muammo». Uning voqeasi «Çujoylar» voqealaridan keyin boşlanadi, «Sulako» kemasi «Progressiv xalqlar ittifoqi» (U.P.P.) daʼvo qilayotgan oçiq kosmos hududida suzib yuradi. Kemaga ittifoq odamlari tuşadi va ularga buzilgan Bishop tanasi içiga yaşirinib olgan Yuzböğar hujum qiladi. Askarlar Yuzböğarni kosmosga otib taşlaydi va keyingi örganiş uçun Bişopni olib ketişadi. Keyin «Sulako» «Ankorpoynt» nomli kosmik stansiya va savdo markazi gibridiga keladi. Ripli komada yotgan paytda Xiks stansiyani örganadi va Weyland-Yutani Çujoylar armiyasini işlab çiqayotganini aniqlaydi. Şu orada «PXI» (Progressiv xalqlar ittifoqi) öz tadqiqotlarini olib boradi, ular esa Bişopni taʼmirlaşga olib keladi. Oxir-oqibat «Ankorpoynt» va «PXI» stansiyalari Çujoylar tomonidan egallanadi va Xiksga zararkunandalarni yöq qiliş uçun omon qolganlar bilan birlaşişga töğri keladi. Film törtinçi filmning tizeri bilan tugaşi kerak edi, unda Bishop Xiksga odamlar umumiy duşman oldida birlaşişni, Çujoylarni ularning ona sayyorasigaça taʼqib qilib, u yerda yöq qilişni taklif qilardi.

Ssenariy juda köp ekşnga yönaltirilgan bölib, unda personajlar köp edi va baʼzi doiralarda uning yakuniy tasdiqlangan ssenariydan yaxşiroq bölişi mumkin deb hisoblanadi; şuningdek, Gibsonning variantiga Internetda sezilarli darajada muxlislar bor. Prodyuserlar ssenariyga umuman olganda norozi edilar, Geyler uni «mukammal bajarilgan, lekin unçalik qiziqarli bölmagan ssenariy» deb taʼriflagan. Ularga hali ham uning ayrim qismlari yoqardi, masalan, «Çujoyni» odam immunitet tanqisligi virusining metaforasiga aylantiradigan içki maʼno, ammo ular ssenariyda «Çujoylar»da mavjud bölgan inson elementi va Gibsonning öziga xos kiberpank estetikasi yetişmayotganini his qilişdi. Gibsonning ish taşlaşi tugagaç, uni Harlin bilan birgalikda ssenariyni qayta yozişga taklif qilişdi, lekin u turli majburiyatlar va «prodyuserlarning keçiktirişi» sababli rad etdi. 2018-yil 12-iyulda Uilyam Gibsonning «Çujoy 3» ssenariysi komiks seriyasiga moslaştirilişi eʼlon qilindi. «Çujoy»ning 40 yilligi munosabati bilan 2019-yil 30-mayda Audible platformasida Uilyam Gibsonning «Çujoy 3» ssenariysi asosidagi töliq aktyorlik audiodramasi çiqdi, unda Maykl Bin va Lens Henriksen öz rollarini qayta ijro etişdi. Komiks ham, audiodrama ham ikkinçi qoralamaga asoslangan edi. 2021-yilda ssenariyning yana bir moslaşuvi çiqdi, bu safar Titan Books naşriyoti uçun Pet Kadigan tomonidan birinçi qoralama asosida yozilgan roman körinişida.

Gibs ketganidan söng Harlin ssenariyçi rolini taklif qildi, u Erik Redni tavsiya qildi, uning qalamidan «Yölovçi» va «Deyarli qoronği tuşdi» kabi kultli qörquv filmlari çiqqan edi. Red loyihani 1989-yil fevralida taqdim etiş uçun ikki oydan kamroq işladi, bu esa keyinçalik uning «Alien 3» işini «men butunlay voz keçadigan yagona ssenariy, çunki bu „mening ssenariyim“ emas edi» deb taʼriflaşiga olib keldi. «Bu şoşilinç mahsulot edi, syujet böyiça juda köp yiğilişlar va aralaşuvlar natijasi bölib, yoziş uçun vaqt yöq edi va u butunlay axlat çiqdi». U butunlay yangi personajlar töplami va ularning kiçik syujetlari uçun syujet yozdi, şuningdek, yangi Çujoy turlarini taqdim etdi. Syujet dengiz piyodalari guruhi «Sulako» kemasiga qönişi va bortdagi barça tirik qolganlar Çujoylar qurboni bölganini aniqlaşi bilan boşlanardi. Keyin voqea kosmosdagi biokupolda joylaşgan kiçik amerikalik şaharçaga ötardi, u yerda butun hikoyaning kulminatsiyasi bölardi — şahar aholisi Çujoylar tödasi bilan töqnaşadigan keng kölamli jang. Brandywine Redning ssenariysini juda köp ularning hikoyasidan çetga çiqqan deb rad etdi va oxir-oqibat ikkita davomni bir vaqtda işlab çiqiş ğoyasidan voz keçdi.

Ssenariyçi Devid Tui loyihada işlagan navbatdagi şaxs böldi, unga Gibsonning ssenariysidan boşlaş topşirilgan edi. Kommunizm qulagaç, Sovuq uruş öxşatişlari eskirdi, Tui esa muhitni noqonuniy tajribalar uçun, yaʼni biologik qurol işlab çiqariş maqsadida begona mavjudotlar ustida ötkazilgan qamoqxona sayyorasiga özgartirdi. Harlin bu yondaşuvni oldingi filmlarga juda öxşaş deb hisobladi va işlab çiqariş jahannamidan çarçab, loyihani tark etdi, şundan söng Fox studiyasi Harlinga «Ford Fairlaneʼning sarguzaştlari» filmini suratga olişni taklif qildi.

Tuiyning ssenariysi Fox prezidenti Jo Rotga yuborildi, unga Ripliga voz keçiş ğoyasi yoqmadi va u «Sigurni Uiver seriyaning markaziy elementi» ekanini, Ripli esa «haqiqatan ham bizning kino mifologiyamizdagi yagona ayol jangçi» ekanini aytdi. Keyin loyihaga Uiverni taklif qilişdi va uni, xabarlarga köra, 4 million dollar haq va kassa tuşumidan uluş bilan taklif qilişdi. U, şuningdek, syujet yetarliça taʼsirli, original bölişi va qurolga boğliq bölmasligini söradi. Tui Ripli bilan ssenariy yozişga kirişdi.