Friday the 13th

«Friday the 13th» (ingl. Friday the 13th) — Şon Kanningem rejissyori va prodyuseri, Viktor Miller ssenariysi asosidagi amerikalik sleşer. Boş rollarda Betsi Palmer, Adrien King, Garri Krosbi, Lori Bartram, Mark Nelson, Jeannine Taylor, Robbi Morgan va Kevin Bacon ijro etgan. Film bir guruh ösmir lager murabbiylari haqida bölib, ular tragik ötmişga ega taşlab qöyilgan bolalar lagerini qayta oçmoqçi bölganda nomaʼlum qotil tomonidan öldiriladi.

Jon Karpenterning «Halloween» (1978) filmi muvaffaqiyatidan ilhomlangan Kanningem 1979-yil boşida, Miller hali ssenariy ustida işlayotgan paytda, filmni sotiş haqidagi eʼlonni Variety jurnaliga joylaştirdi. Nyu-Yorkda kastingdan söng suratga oliş 1979-yil kuzida Nyu-Jersida ötkazildi, taxminiy byudjet 550 000 dan 650 000 dollargaça edi. Tayyor film uçun haqiqiy kuraş boşlandi, natijada Paramount Pictures AQŞdagi prokat huquqlarini, Warner Bros. esa xalqaro prokat huquqlarini sotib oldi. Bu film katta kinostudiya huquqlarini sotib olgan birinçi mustaqil sleşer böldi.

Premyera 1980-yil 9-mayda bölib ötdi. Film prokatda katta muvaffaqiyat qozonib, butun dunyo böyiça 59,8 million dollar işladi, bu uni yil davomida 15-kassa filmi va Paramountning ikkinçi kassa filmi qildi. Dastlabki tanqidçilar şarhlari asosan salbiy bölib, köpçilik filmni grafik zöravonligi uçun tanqid qildi, garçi operator ishi va musiqasi uçun maʼlum maqtovga sazovor bölgan bölsa-da.

Uning muvaffaqiyati uzun sikl sikvellar, «Kошmar на улице Вязов» (A Nightmare on Elm Street) franşizasi bilan krossover, 2009-yildagi qayta işga tuşiriş va ikkita serialning paydo bölişiga olib keldi. Bevosita davomi «Friday the 13th Part 2» bir yil keyin çiqdi.

Adrien King — Elis Hardi

Piter Bruer — Stiv Kristi

Robbi Morgan — Annie Fillips

Mark Nelson — Ned Rubinstein

Kevin Bacon — Jek Barrell

Jeannine Taylor — Marsi Stenler

Garri Krosbi — Bill Braun

Lori Bartram — Brenda Jons

Rex Everhart — Enos

Walt Gorney — Ralf

Ron Carroll — serjant Jek Tierney

Ron Millkie — ofitser Dorf

Willie Adams — Barri Jekson

Debra S. Hayes — Klodett Heyz

Betsy Palmer — Missis Vurxiz

Ari Lehman — Jeyson Vurxiz

Şon Kanningem, «Friday the 13th» rejissyori va ssenariy mualliflaridan biri, ilgari rejissyor Wes Craven bilan boşqa dahşat filmi «The Last House on the Left» ustida işlagan. Jon Karpenterning «Halloween»idan ilhomlangan Kanningem filmning şokirovka qiluvçi, vizual jihatdan hayratlanarli bölişini, «…odamni joyidan sakratib yuborişini» xohlagan. «The Last House on the Left»dan uzoqlaşiş uçun Kanningem «Friday the 13th» «toğ-çanği attraksioni»ga köproq öxşaşini xohlagan.

Şon Kanningem «Pepsi» kabi içimlik reklamalarida körinişi mumkin bölgan «yaxşi körinadigan yigitlarni» izlaganini aytdi.

Aktyorlarni tanlaş Barri Moss va Juliet Hughes boşçiligidagi nyu-yorklik «T-N-I Casting» kasting agentligi tomonidan amalga oşirildi. Ular uçun «Friday the 13th» birinçi dahşat filmi edi. Haqiqiylik uçun nomzodlarni asosan kam tanilgan yoki umuman nomaʼlum aktyorlar orasidan izlaşdi, ularga hatto film dahşat filmi ekani haqida ham aytilmagan (nomzodlarni asosan Moss va Hughesning obrösi va nufuzi jalb qilgan). Ularning köpçiligi Brodveyning aktyorlari edi.

Elis, Annie, Marsi va Brenda rollariga sinovdan ötayotgan barça aktrisalar sinovda Marsining rolidan parça öqişlari kerak edi, unda u Jekka özining tungi qörquvi haqida gapiradi. Elis Hardi roli uçun reklama maqsadida oçiq sinov ötkazildi. Dastlab prodyuserlar Elis rolini öşa paytda maşhur bölgan Sally Field ijro etişini xohlaşgan, lekin keyin moliyaviy sabablarga köra uning nomzodidan voz keçişga qaror qilişgan. Adrien King sinovga asosan döstining Moss va Hughes ofisida işlaydigan odam bilan aloqasi tufayli tuşgan. U bu filmda köp zöravonlik bölgani uçun uzoq vaqt suratga tuşişni istamagan bölsa-da, Kanningem uning nomzodini tasdiqlagan, çunki sinovda u juda tabiiy harakat qilgan deb hisoblagan.

Ned Rubinsteyn rolini ijro etgan aktyor Mark Nelson sinovni ikki bosqiçda ötgan: birinçisida undan Nedning bir neçta komediya sahnalarini öqiş söralgan, ikkinçisida esa plavkada keliş söralgan, bu esa Nelsonda film haqida şubhalar uyğotgan. Uni rolga tasdiqlab, unga töliq ssenariy berilgandan keyingina u triller suratga olişini bilgan. U keyinçalik aytganidek, uni rolning dramatik emasligidan köra filmda qança qon borligi köproq taşvişga solgan. Işonişlariça, aynan Ned Rubinsteyn kelajakdagi sleşerlarda öldirilgan personajlar orasida hazilkaş personajlar bölişining asosini yaratgan.

Robbi Morgan Annie rolini sinovdan ötkazmagan umuman — Moss va Hughes uni boşqa film uçun sinab körgan, lekin uning nomzodi ötmagan, şunda ular suratga oliş boşlanişidan bir kun oldin heç qanday sinovsiz uni Annie rolига tasdiqlaşgan, çunki ularning fikriça, u lager murabbiysiga aynan öxşagan. Piter Bruer (öşa paytda işsiz edi, çunki uning personaji «Love of Life» sovun operasidan olib taşlangan edi) xuddi şunday tarzda heç qanday sinovsiz Stiv Kristi rolига tasdiqlangan — garçi bu rolga biron maşhur aktyorni oliş rejalaştirilgan bölsa-da, Bruerning qiz dösti Şon Kanningemning yordamçisi bölgan va Bruer uning boğida işlayotganda Kanningemning köziga tuşgan, şundan söng Kanningem uni rolga tasdiqlagan.

Premyeradan söng filmning mualliflari bir neça marta «Halloween» trilleriga taqlid qiliş maqsadida rollardan birini marhum aktyor va qöşiqçi Bing Crosbyning öğli Garri Krosbiga bergan deb ayblangan (çunki «Halloween» mualliflari boş rolga aktrisa Jamie Lee Curtisni qisman reklama maqsadida olganini yaşirmagan, u maşhur aktyorlar Tony Curtis va Janet Leyning qizi edi). Şon Kanningem «Halloween» filmidan ilhomlanganini yaşirmagan bölsa-da, Krosbining reklama maqsadida rolga tasdiqlanganligi ğoyasini qatʼiyan rad etgan: uning sözlariga köra, u faqat bir neça yil ötib şou-biznes va kino yulduzlarining bolalarini filmga oliş PR nuqtai nazaridan foydali bölişi mumkinligini tuşungan.

Birinçi qurbon, murabbiy Barrining roli ssenariy rejissyorining yordamçisi Willie Adams tomonidan ijro etilgan.

Dastlab missis Vurxis rolini aktrisa Estelle Parsons ijro etişi kerak edi, lekin keyin u filmni juda şafqatsiz deb topib rad etdi va hatto qanday aktrisa bunday rolga rozi bölişini tasavvur qilolmasligini aytdi. Şu sababli rol Dorothy Malone, Louise Lasser va hatto Şelley Winters tomonidan ham rad etildi. Betsy Palmer tan olganidek, agar unga yangi maşina juda tez kerak bölmaganida, u heç qaçon filmda suratga tuşmagan bölardi: ssenariyni öqigandan söng u uni hatto «bemaʼni» (a piece of shit) deb atagan. Biroq u 10 ming dollarlik maşina tanlab qöygan va şundan söng Şon Kanningem uni rozi qilgan, uning suratga oliş jadvali 10 kun bölişi va har kun uçun unga ming dollardan tölanişini vaʼda qilgan. Oxir-oqibat Palmer rozi böldi, u film şunçalik yomon böladiki, prokatda sezilmay ötib ketadi va şu bilan uning karyerasiga zarar yetkazmaydi, deb öylagan. Bu film Palmerning «The Angry Red Man» (1959) filmidan keyin katta ekranga qaytişi böldi. Keyinçalik uni seriyaning ikkinçi qismida suratga tuşişga zörğa köndirişgan, şundan söng u bu rolni butunlay tark etgan. U «Friday the 13th: The Final Chapter» filmida kameo rolini öynaş, «Jason X» filmida virtual Pamela Vurxis rolini ijro etiş va «Freddy vs. Jason» filmida Jeysonning tuşida paydo böliş takliflarini rad etgan.

Filmni suratga oliş 28 kun davom etdi. Barça suratga oliş tabiatda ötkazildi, dekoratsiyadan faqat hammom xonasi qurildi. Filmda suratga oliş uçun işlatilgan yozgi lager Nyu-Jersida joylaşgan va «Nobibosco» (NoBeBoSco) deb ataladi — bu öğil bolalar uçun skautlar lageri. Hozirda ham faoliyat yuritmoqda. Lager rahbariyati suratga olişga faqat suratga oliş guruhi Amerika skautlariga katta xayriya qilganidan keyingina ruxsat bergan. Lager toğda joylaşgan bölişiga va suratga oliş paytida butunlay yopiq bölişiga qaramay, undan unça uzoq bölmagan joyda rok-musiqaçi Lou Reedga tegişli ferma bölgan — suratga oliş davrida u bir neça marta suratga oliş maydonçasiga kelib, suratga oliş guruhi uçun bepul çiqiş qilgan.

Suratga oliş davrida guruh aʼzolarining köpçiligi mehmonxonalarda yaşagan, grim ustasi Tom Savini va tryuk ustasi Tasos Stavrakis esa mahalliy lagerda tunaşgan. Ularda faqat videomagnitofon bor edi, unda 1968-yildagi «Barbarella» va 1976-yildagi «Marathon Man» filmlari bor edi. Savini filmning dialoglarini yodidan bilganini tan oladi.

Annie Enosning yuk maşinasi kabinasida ötirgan sahnani suratga olganda Rex Everhart va Robbi Morgan suratga oliş paytida bir-birini körmagan, butun sahna «sakkizlik» şaklida bölib, ularning iştirokidagi barça kadrlar alohida-alohida suratga olingan. Morgan iştirokidagi kadrlarni suratga olganda Tasos Stavrakis unga Enos nomidan replikalarni aytib bergan. Morgan iştirokidagi barça sahnalar bir kunda suratga olingan.

Ssenariyda ilon sahnasi yöq edi. Savini voqea bölganidan keyin uni syujetga kiritgan. Kadrdagi ilon haqiqiy, uning ölimi ham jonli suratga olingan. Brendaning jonsiz jasadi uy derazasidan uçib kirgan sahnada kaskadyor sifatida grim ustasi Savini özi suratga tuşgan. Strela Brendaning yonidan ötgan sahnada öqni ham u uzgan.

Palmer faqat missis Vurxizning yuzi körinadigan sahnalarda suratga tuşgan — yaʼni Elis uydan çiqib uni körgan paytdan boşlab. Oldingi barça sahnalarda (çunki uning yuzi u yerda körsatilmagan) missis Vurxizni kadrda suratga oliş guruhining aʼzolaridan biri ijro etgan. Annieni öldiriş sahnasida missis Vurxisning oyoqlari Stavrakisga tegişli bölgan.

Tom Savini suratga oliş guruhiga rasmiy ravişda yollangan birinçi odamlardan biri böldi. Prodyuserlar uning 1978-yildagi «Dawn of the Dead» filmidagi grimidan juda mamnun edi.

Kompozitor Garry Manfredini asosiy musiqa mavzusini «ki-ki-ki, ma-ma-ma» kino seriyasi uçun özi yaratgan (garçi u köpçilik tomoşabinlar xato bilan «chi-chi-chi, ha-ha-ha» tovuşlarini eşitişlarini tan olgan bölsa-da). Yaratuvçilar rejasiga köra, bu Jeysonning eşitadigan aks-sadosi, aniqroği, Jeysonning öz ovozi missis Vurxizni takrorlaşi — «kill-kill-kill, mom-mom-mom» («öldir-onajon»). Manfredinining sözlariga köra, ilhom Pamela öğlining ruhi tomonidan egallanganga öxşagan va öz ovozi bilan «Uni öldir, onajon!» deb qiçqirgan sahnani körgandan keyin kelgan. Tovuşning özi esa kompozitorning ovozi bölib, u ikki böğinni aytgan, söngra ovoz dasturi yordamida keçikiş effektini yoqqan.

Manfredini şuningdek, filmdagi butun musiqa treklarini minimal darajaga keltirişga qaror qilgan — musiqa yo syujetga köra eşitiladi (yaʼni sahnada uning manbai mavjud bölganda), yoki qotil kadrda paydo bölganda yoki uning mavjudligi işora qilinganda çalinadi.

Bundan taşqari, filmning özi uçun maxsus «Sail Away, Tiny Sparrow» qöşiği yozilgan, u ovqatlaniş joyida Annie, keyin Stiv paydo bölganda eşitiladi. Qöşiqning instrumental versiyasi filmning finalida, Elis kölda qayiqda uyğonganda eşitiladi. Kompozitsiya birinçi marta faqat 2011-yilda birinçi olti filmdagi musiqani öz içiga olgan «Friday, The 13th: The Ultimate Compilation» rasmiy saundtrekida çiqarilgan.

Videoga çiqarilganda filmga montaj paytida kesib taşlangan barça sahnalar qöşildi. Aniqroq aytganda, teatr versiyasida Annie, Bill, Jek, Marsi va missis Vurxizning ölim sahnalaridan bir neça soniya ekran vaqti kesib taşlangan edi.

Şuningdek, filmning reklama varaqalarida Klodettning kadri bor edi, unda uning böğzidan mачete çiqib turadi, ammo bu sahna suratga olinganmi yoki bu şunçaki varaqalar uçun fotosurat ekanligi nomaʼlum bölib qoldi. Tom Savini va suratga oliş guruhining köpçiligi Klodettni öldiriş sahnasi suratga olinmagan deb tasdiqlaşgan.

Byudjet past bölgani uçun hatto ssenariyning yakuniy varianti ham suratga olingan narsadan biroz farq qilgan.

Ssenariyda Elis va missis Vurxiz örtasidagi yakuniy jang pristanda tugagan: Elis yana bir marta ikkinçisini huşidan ketkazadi, şundan söng filmdagidek qayiqqa ötirib, sohildan uzoqlaşadi va huşini yöqotadi. Ertalab uyğonib, qayiq qarama-qarşi sohilga kelib qolganini köradi. Şu zahoti yaqin daraxt orqasidan qölida mачete bilan missis Vurxiz sakrab çiqadi. Yana jang boşlanadi, uning davomida qayiq ağdariladi va Elis bilan Pamela suvda bel böyi turib kuraşişadi. Bir payt Elis mачeteni tortib oladi va missis Vurxizning boşini kesadi, şundan söng u politsiya sirenasi ovozini eşitadi.

Ssenariyda suvdan sakrab çiqqan Jeysonning sahnasi yöq edi, Jeysonning özi ham, mohiyatan, u faqat replikalarda eslatilişi kerak edi, lekin vizual jihatdan heç qayerda körinmasdi. Bundan taşqari, dastlabki variantda Jeyson umuman jismoniy nuqsonga ega bölmagan, masalan, deformatsiyalangan boş kabi. Filmning homiylaridan biri Filip Skyudri Jeysonni yanada kattaroq qilişni xohlagan va uni kiçik ssenariy özgartirişi uçun Ron Kurtsga yollagan. Aynan Kurts Jeyson Vurxizda jismoniy nuqson bor degan ğoyani öylab topgan. Finaldagi suvdan sakrab çiqqan Jeyson sahnasini esa Tom Savini «Carrie» filmining finalidan ilhomlanib öylab topgan.

«On Friday The 13th, They Began To Die Horribly, One… By One…» («Juma, 13-da ular dahşatli öla boşladilar, biri… ketidan biri…»)

«Lucky 13? I think not.» («13 — baxtli raqammi? Menimça, yöq…»)

«If you think this means bad luck… YOU DONʼT KNOW THE HALF OF IT.» («Agar buni omadsizlik deb öylasang… SEN BUNING YARMINI HAM BILMAYSAN.»)

«Youʼll wish it were only a nightmare…» («Sen bu faqat dahşatli tuş bölişini istaysan…»)

«Fridays will never be the same again.» («Juma kunlari heç qaçon avvalgidek bölmaydi.»)

«A 24-hour nightmare of terror.» («24 soatlik dahşat tuşi»)

«They were warned… They are doomed… And on Friday the 13th, nothing will save them.» («Ularga ogohlantirildi… Ular halok bölgan… Juma, 13-da ularni heç narsa qutqara olmaydi.»)

«You may only see it once, but that will be enough» («Siz buni faqat bir marta körişingiz mumkin. Lekin bu yetarli böladi.»)

1987-yilda muallif Simon Hawke (ingl. Simon Hawke) ssenariyning rasmiy roman-adaptatsiyasini yozdi, unga missis Vurxizning harakatlarini aniq yoki qisman tuşuntiruvçi syujet çiziğini kiritdi. 1993-yilda Rossiyada «Erika» naşriyoti Bram Stokerning «Drakula» romani tarjimasini va Simon Hawkening «Friday the 13th» adaptatsiyasi tarjimasini öz içiga olgan «Drakula / Juma, 13-e» töplamini çiqardi.

Romanda ayol öğli vafotidan keyin Kristi oilasidan uni lagerda oşpaz lavozimiga qaytarişni iltimos qilib yolvoradigan sahnalar bor. Romandan yana şu ham ayonki, missis Vurxiz öğli ölimini boşdan keçiriş va yaşaşni davom ettiriş uçun barça kuçini sarflagan. Biroq ayolning psixikasi bunga doş bera olmagan va yaxşi niyat bilan yönaltirilgan missis Vurxiz öğli bilan bölgan voqea takrorlanişi mumkin, degan fikrga kelgan — u murabbiy etib tayinlangan yigitlarning masʼuliyatsizligini körgan. Axir, u öğli ölimida aynan murabbiylarni ayblagan.

Bundan taşqari, 2007-yilda «WildStorm» studiyasi filmning baʼzi sahnalarini takrorlagan «Friday, The 13th: Pamelaʼs Tale» (ingl. Friday, The 13th: Pamelaʼs Tale) nomli ikki qismli komiks çiqardi.

Film 550 ming byudjetda 59,7 million dollar yiğdi.

Film aralaş şarhlarga sazovor böldi. IMDbʼdagi reytingi 6,4.

1981-yilda film ikki toifada «Oltin malina» mukofotiga nomzod böldi: eng yomon film (Şon Kanningem) va eng yomon ikkinçi darajali ayol roli (Betsy Palmer) uçun.

Filmning töliq versiyasi AQŞda birinçi marta 2009-yil 3-fevralda DVD va Blu-Ray formatlarida çiqdi — bu versiya 10 soniyaga uzunroq. Şuningdek, film 2011-yilda uçta davomi bilan birga töplamda çiqarilgan. Rossiyada film 2003-yilda «Premer Video Film» tomonidan videoga çiqarilgan, MDHʼda esa «Inter-Film» konserni tomonidan çiqarilgan.