Friday the 13th

New Line Cinema prodyuseri Toby Emmerich «Teças qirğini» filmining ularning versiyasi uslubida «Juma»ning remeykini suratga oliş taklifi bilan Michael Bay, Brad Fuller va Andrew Form iştirokidagi Platinum Dunes vakillariga murojaat qildi. Ular taklifga qiziqişdi va huquqlarni oliş imkoniyatini bir yil kutişdi — bu jarayonda Paramount Pictures, New Line Cinema va Crystal Lake Entertainment kompaniyalari ham iştirok etdi. Oxirgisi birinçi kartinaning rejissyori Sean S. Cunningham tomonidan asos solingan edi. Paramount rahbarlari Platinum Dunes studiyasi nomzodini maʼqullaşdi va asl filmning qahramonlari hamda syujetlaridan, şu jumladan, kartina nomidan foydalanişga ruxsat berişdi. Şu bilan birga, Paramount studiyasining özi filmni xalqaro bozorda tarqatiş huquqini oldi. Fuller va Form davomlarni suratga olişni xohlamaganliklarini, balki yangi hikoya boşlab, şu asosda franşizaning boşqa mifologiyasini yaratmoqçi ekanliklarini tasdiqlaşdi. Şu bilan birga, prodyuserlar remeykda birinçi tört filmning ayrim ğoyalari, masalan, ular boşidanoq jalb qilgan ayrim öldiriş usullari işlatilganini tasdiqlaşdi — biroq ular franşizaga töliq huquq oliş mumkinligini darhol bilişmagan edi. Barça şubhalar Paramount studiyasi hamkorlikka tayyor ekani maʼlum bölgaç tarqab ketdi. Fuller şunday degan: «Biz filmda körsatmoqçi bölgan ayrim sahnalar bor edi, masalan, niqob sahnasi. U albatta bizning filmimizning birinçi uçdan bir qismida böladi. Jeyson kim? Bu qotilliklar nima uçun sodir böladi va Kristal köli nima?» Bundan taşqari, mualliflar uç qismda seriyaning markaziy qahramoni bölgan Tommi Jarvisni boş qahramon qilmoqçi edilar. Biroq oxir-oqibat bu ğoyadan voz keçişdi.

Prodyuserlar syujetning dastlabki konsepsiyasini biroz özgartirişga qaror qilgan bölsalar-da, yangi hikoya öylab topiş kerakligida yakdil edilar, u voqealar rivojlanişi davomida öz maʼnosini yöqotmasligi kerak. Form va Fuller tomoşabinlar Jeysonning maşhur niqobini qanday topişini va nega aynan uni kiyişga qaror qilişini körişni xohlaşlariga işonç hosil qilişgan. Yangi filmda muxlislar maniyakning boşida xalta bilan yurganini — «Friday the 13th Part 2» filmidagidek — va xokkey niqobini topganini köradilar. Bu faqat «Friday the 13th Part 3 in 3D» filmida sodir bölgan, ammo u yerda Jeysonning niqobni kiyiş sahnasi kadr ortida qolgan.

«The Texas Chain Saw Massacre» (2003) va «The Amityville Horror» (2005) remeyklari böyiça, ularning ikkalasi ham Bay, Form va Fuller tomonidan prodyuserlik qilingan, qaror qabul qilindi: voqealar vaqti hozirgi zamonga köçirilsin. Mualliflarning niyatiga köra, yangi «Friday the 13th» qatʼiy maʼnoda remeyk bölmaydi va prodyuserlar öz versiyalarini bayon qilişga imkon topadilar — film voqealari 1950-yillardan 1980-yilga, söng qariyb 30 yil oldinga — «bizning kunlarimizga» köçirilgan. 2007-yil oktyabrida «Freddy vs. Jason» ssenariysi mualliflari Demian Shannon va Mark Swift uşbu filmning ssenariysini yoziş uçun yollandi. Jonathan Liebesman filmni suratga oliş imkoniyati yuzasidan muzokaralar olib bordi, ammo ish jadvallari töqnaşgani sababli, rejissyor loyihadan voz keçişga majbur böldi. Şundan söng Fuller va Form ikkinçi variantga töxtaşdi — ular Markus Nispelni yollaşdi. Nispel dastlab işdan boş tortdi, çunki u özini boşqa xorror franşizasiga sarflamoqçi emas edi, ammo oxir-oqibat Fuller uni rozi qildi. Asosiy suratga oliş 21-aprelda Texasning Ostin şahrida boşlandi va 2008-yil 13-iyunda tugadi.

Kaskadyor Derek Mears Jeyson Vurhiz rolini ijro etiş uçun yollandi — uni grim böyiça supervizor Scott Stoddard tavsiya qilgan edi. Prodyuserlar u bilan boğlanişdan oldin ham Mears yangi filmni suratga olişga tayyorgarlik körilayotganini bilgan edi, şuning uçun u prodyuserlarning rol uçun tasdiqlaşda heç qanday şubhasi bölmasligi uçun jismoniy tayyorgarlik bilan şuğullanişni boşladi. Mearsning yoqimli xulqi va odobi studiyani xavotirga solib qöydi, çunki ular uning bunday qahramonni ijro eta olişiga şubha qilişardi. Ammo Mears bu rol aynan unga mos ekanligiga işontirdi. Bolaligida aktyor asl seriya filmlarini tomoşa qilganida, u «Jeyson — haqiqiy qurbon» deb hisoblagan va doim uni kinoda ijro etişni orzu qilgan. Mears uçun Jeyson har doim maktabda masxara qilinadigan, Jeysonning kasalligi bilan boğliq taşqi nuqsonlari hisobga olinganda, rad etilganlar vakili bölgan. Jeysonning öziga xosligi şundaki, u Kristal köli yonidagi öz hududiga kirganlarning hammasidan qasos oladi.

Mears prosluhkaga kelganida undan söraşdi: «Nega bizga niqobli yigitning tavsifiga mos kelmaydigan aktyor kerak?» Mears javob berdi: kinoda Jeysonni tasvirlaş yunon niqobi bilan işlaşga öxşaydi, bu yerda niqob va aktyor — ikki alohida birlik bölib, ular sahnaga boğliq, şuning uçun niqob va aktyorning turli birikmalari mumkin. Mearsning fikriça, agar aktyor öyin paytida biror narsa haqida öylasa, uning fikrlari kameradan yaşirin qolmaydigan energiyaga aylanadi. U şuningdek, aktyorlikni NASCAR poygalarida qatnaşiş bilan taqqosladi: u — poygaçi, suratga oliş guruhi esa uning jamoasi. Qahramon ustida işlaş vaqtida filmning vizual effektlar işlab çiquvçilari Jeysonni suratga oliş paytida haqiqiy körinişga keltiriş uçun öz variantlarini taklif qilişdi.

Aманda Rigetti unga Uitni Miller rolini taklif qilinganda ssenariyni öqimagan edi. Uni öqigaç, u darhol rozilik berdi, çunki remeykning bir qismi bölişni xohlardi. Jared Padalecki öz qahramonini «haqiqiy qahramon» deb taʼriflaydi, u singlisi ğoyib bölgandan keyin hamma narsani töğri qiladi — «yolğiz böri kabi» uni izlaşga çiqadi va öz harakatlari uçun javobgarlikni öz zimmasiga olişga tayyor. Çyui rolini Aaron Yoo ijro etişi uçun suratga oliş muddatini uzaytirişga töğri keldi. Qahramonining ölim sahnasi suratga olinişidan oldin, aktyorning appenditsiti olib taşlangan edi. Aktyor maydonçaga qaytgaç, rejissyor Çyuining ölimi sahnasini suratga oliş uçun uni teskari osib qöydi.

Fuller va Form taʼkidlaşiça, aktyorlarni tanlaş jarayoni «Teças qirğini»ga qaraganda murakkabroq bölgan, çunki «Juma» uçun yoşroq ijroçilar kerak edi. Filmda 13 nafar yoş aktyor iştirok etadi, «Qirğin»da esa atigi 5 nafar aktyor bor edi. Asosiy vazifa döstlar guruhi sifatida yaxşi körinadigan aktyorlarni topiş edi. Kasting suratga oliş jarayonining boşlanişigaça davom etdi. «Hostel: Part II» filmidagi roli bilan tanilgan va sheriff Brack rolini olgan Richard Burgi öz sahnalarini suratga oliş boşlanişiga atigi 12 soat qolganda şartnomani imzoladi.

Aktrisa Jennifer Sciolle boş rolga sinovdan ötgan. Isroillik aktrisa Moran Atias filmda suratga olişni boşlagan, ammo tez orada loyihadan çiqib ketgan. Aktrisa Scout Taylor-Compton Jenna rolini uçun sinovdan ötgan. 2007-yilda aktrisa Jon Karpenterning «Halloween» remeykida Loni Strode rolini öynagan. Aaron Yoo Çyui rolini suratga oliş boşlanişidan köp oldin oldi. Bundan oldin bu rol uçun nomzod Devid Blu edi. Form va Fuller aktrisa Adrienne Kinğga yangi filmda kamyo roli taklif qilişdi, ammo bir neça kundan keyin unga qönğiroq qilib, fikrlarini özgartirganliklarini va yangi filmda klassik seriya aktyorlari iştirok etişini xohlamasliklarini aytişdi.

Ssenariy ustida işlaşni boşlagan Swift va Shannon «Freddy vs. Jason» ssenariysidagi öz xatolarini hisobga olişga qaror qilişdi. Ssenariy mualliflari, Swift va Shannon taʼbiri bilan aytganda, Scooby-Doo multfilmlarining klassik klišeʼsidan qoçiş kerak deb hisoblaşgan — ösmirlar guruhi biror sirni yeçişga harakat qiladi; qahramonlar hatto Jeysonning ismini ham bilişmasligi kerak edi. Qahramonlarning voqealardan xabardorligi syujet uçun nomaqbul edi, masalan, «Scream» trilogiyasida qahramonlar özlarini takrorlaşgani kabi. Mualliflar janrni öz ildiziga qaytarmoqçi edilar, filmning 1980-yillarda suratga olingandek taassurot qoldirişni xohlaşgan. «Yangi Jeyson tezroq va çaqqonroq bölişi kerak — u öz hududini himoya qiladigan yirtqiç», şu bilan uning qotilliklarga bölgan moyilligi tuşuntiriladi, u yölida uçragan har kimni şunçaki öldirmaydi.

Şuningdek, Swift va Şannonning fikriça, filmda maniyakning bolaligi haqida minimal material bölişi kerak edi, şu tariqa qahramon atrofida köproq sir qoladi va u imkon qadar realistik körinişi kerak edi. Bir sahnada tomoşabinlar Jeysonni uning tunnelida kuzatib boradi va u yerda buğu tanasini köradi. Ammo çeklangan byudjet tufayli Fuller ssenariy mualliflariga bu ğoyani amalga oşirişni rad etişga majbur böldi — bunday buğu modelining narxi $100 ming edi. Xuddi şu sabablarga köra qahramonlarning ölimlarini amalga oşirişdagi köplab ğoyalardan voz keçişga, hatto finalni özgartirişga töğri keldi. Ssenariyning dastlabki variantida Uilla Ford aktrisasi ijro etgan Çelsi sohilda Jeysonni körib, köldan çiqişdan qörqadi. Biroz vaqt ötgaç, qiz kuçini yöqotadi va Kristal kölida çökib ketadi. Ssenariy mualliflari bunday narsa qörqinçli janrdagi filmlarda heç qaçon bölmaganini öylaşgan. Bundan taşqari, Daniel Panabaker ijro etgan qahramon finalga yaqinroq halok bölişi kerak edi — u allaqaçon Jeysonning uyidan çiqib, Kleyga ikkinçi uçraşuvni taklif qilayotgan bölişi kerak edi. Biroq, qaror qilindiki, bu qahramon ertaroq ölişi kerak. Ssenariy mualliflari oldida qahramonlarning qiziqarli va yorqin ölimlarini yaratiş muammosi turardi. Ular yangi narsa yaratişni xohlaşgan, ammo seriya filmlarining atmosferasidan juda uzoqlaşmaslik kerak edi. Buning uçun ssenariy mualliflari seriyaning oldingi qahramonlarini eslatadigan köplab buyumlarni qoldirişgan — tunnelda Markning (Tom McBride ijrosida) ikkinçi qismdan nogironlik aravaçasini yoki birinçi seriyadan Pamela Vurhizning sviterini köriş mumkin.

Bundan taşqari, Jeysonning yangi odatlarini öylab topiş muhim edi. Maniyakni tezroq va unçalik oğir bölmagan, örmonda yovvoyi holda yaşab qolgan yoş yigitga öxşaş qiliş qaroriga kelindi — şunda qotilliklar begona kişilarning hududga bostirib kirişidan himoya qilişga öxşab ketardi. Mearsning sözlariga köra, yangi obraz unga John Rambo (qahramonlar örmonga qöyilgan uning tuzoqlariga tuşadi), Tarzan va «Looney Tunes» multfilmlaridagi Qor odamini eslatardi. Qanday bölmasin, Form va Fuller «The Texas Chain Saw Massacre: The Beginning» filmidagi xatolarini ham hisobga olişdi va Jeysonni tomoşabinlar unga juda hamdard bölmaydigan qahramon qilişga qaror qilişdi. Aynan şu sababli ijodkorlar Jeysonni bolaligida masxara qilingan va bolalar tomonidan kamsitilgan yigit sifatida körsatişdan voz keçişdi, çunki bu qahramonga keraksiz açinişni keltirib çiqarişi mumkin edi: «Tomoşabin unga açinmasligi kerak. Jeyson — qotillik maşinasi. Boşqa heç narsa emas».

Filmning spetseffektlari ustida işlaş Asylum Visual Effects kompaniyasiga topşirildi. Garçi rejissyor Markus Nispel effektlar bilan qölda işlaşni maʼqullagan bölsa-da, studiya köplab sahnalarni kompyuterda işlab çiqişga majbur böldi, bu aktyorlarning xavfli tryuklarni suratga oliş paytidagi xavfsizligini taʼminlaş va rejissyorga jonli işlaşda erişib bölmaydigan muayyan natijalarga erişişga yordam beriş uçun kerak edi. Film syujeti davomida Jeyson aynan 13 kişini öldiradi — bu treylerlardan birida ham körsatilgan edi. Supervayzer Mitchell Drain effektlar bilan işlaş uçun jamoa yiğdi, u ssenariyni pre-prodyuser bosqiçida tahlil qilişdan boşladi, kompyuter effektlari aynan qayerda kerak bölişini tuşuniş uçun. Jami studiya filmdan 25 ta kadrni işlab çiqdi.

Jamoa ustida işlagan birinçi sahnalardan biri Amanda — America Olivo ijro etgan qahramonning ölimi sahnasi edi. Bu sahnada Jeyson qiz yotgan uxlaş xaltasini oladi va uni olovga taşlaydi. Aktrisani jarohat oliş xavfidan himoya qiliş uçun studiya ikkita turli kadr yaratdi, unda Amanda gulxan ustida yonadi. Gulxanning kompyuter nusxasini CGI texnologiyasi yordamida yaratib, haqiqiy olovni kadrda körsatiş örniga, uning ustida osilgan xalta bilan tasvir kadrlarni birlaştiriş yöli bilan John Stewart tomonidan qöşildi. Bundan taşqari, kompyuter yordamida qöşimça olov qatlami yaratildi. Effektlar şuningdek, Uilla Ford qahramoni boşi bilan kelayotgan kater bilan töqnaşadigan sahnada ham işlatilgan. Bu tryuk hatto professional kaskadyor uçun ham xavfli edi, şuning uçun aktrisa bilan kadrga kompyuterda çizilgan qayiq qöşildi, syujetga köra u urilganda, qayiq yonidan suzib ötadi. Şuningdek, bu kadrga jonli suratga olingan haqiqiy qayiqning tasviri ham qöşildi.

Studiya, şuningdek, Jeyson öz qurbonlarini panjasi yordamida öldiradigan sahnalar ustida ham işladi. Deyarli barça zarba beriş sahnalari kompyuterdagi panjalar yordamida yaratildi, Markus Nispel esa bu epizodlar zarba berişdan to uning oqibatlarigaça yagona kadrda suratga olinişini istagan edi. Bir sahnada Jeyson öz quroli bilan Riçining — Ben Feldman ijro etgan qahramonning boşiga sançadi. Haqiqiy panjа va sunʼiy boş örniga Nispel aktyorga ölimni öynaşni buyurdi, Derek Mears esa zarba beriş uçun piçoqning faqat bir qismini kötarib turardi, u aktyorning boşidan uzoqda edi. Keyin Asylum studiyasi qurolning qolgan qismini kompyuterda qayta yaratdi, kerakli effektga erişiş uçun. Bu sahna uçun jamoa zarba beriş paytida aktyorning ölimni ifodalovçi mimikasini şunday moslaştirdiki, göyo piçoq yuz nervlarini kesib ötgandek tuyulardi.

Baʼzi sahnalarda Jeysonning qurollari butunlay kompyuterda çizilgan edi. Masalan, Rayan Xensen ijro etgan qahramonning ölimi sahnasida, uning boşiga öq sançiladi, bu öq keyinroq kompyuterda qayta yaratildi. Xuddi şunday, Jeyson aktyor Arlen Escarpeta ijro etgan qahramon uning ustidan qoçayotganda, unga bolta bilan kuç bilan otadigan sahna ham şunday suratga olindi. Boltaning uçişi kadrini aktyor bilan bir sahnada suratga oliş juda qiyin edi, şuning uçun studiya boltaning 3D modelini butunlay qayta yaratdi. Keyinçalik bolta suratga olingan materialning öşa lahzasiga qöşildi, aktyorning öyinidan bolta uning qahramoniga tegkanligi körinib turadi. Studiya oldida turgan sönggi vazifalardan biri Trent ölimi sahnasi bilan işlaş edi — uni Travis Van Winkle ijro etgan. Bu sahnada Asylum kompyuterda uzun metall qoziqni çizdi, u qahramonning kökragini teşib, uni yuk maşinasiga mixlab qöyadi.

Maxsus effektlar ustasi Scott Stoddard şuni aytdiki, u Jeysonning şunday grimini yaratmoqçi edi, u ikkinçi qismda Karl Fullerton, törtinçi qismda esa Tom Savini işlatgan grimga bir vaqtning özida öxşab ketsin. Stoddardning sözlariga köra, u Jeysonni kal, teri ustida qizil toşmali, boş va yuz deformatsiyasi bilan boğliq anʼanaviy tuğma nuqsonli tasavvur qilgan. Ammo şu bilan birga Stoddart Jeysonning insonga köproq öxşaşini xohlagan.

Aktyor va kaskadyor Derek Mearsga grimni kökragidan boşlab qöyişgan: maxsus grim sunʼiy terining aktyorning muşaklari bilan birga harakatlanişiga imkon bergan. Mears, şuningdek, orqasida soxta ösimta taqib yurgan, bu Jeysonning skolioz bilan kasallangani taassurotini uyğotgan. Şuningdek, köz protezi Mearsning yuziga yopiştirilgan. Stoddardga Mearsga butun grimni qöyiş uçun 3,5 dan 4 soatgaça vaqt ketgan. Jeyson niqob kiygan sahnalarda soddalaştirilgan grimdan foydalanilgan, uni qöyiş atigi bir soat vaqt olgan. Qahramonning yuzi töliq körinadigan sahnalarda aktyor 4 soat davomida qöyiladigan grimni kiygan. Jeysonning oyoqlarida yuriş etiklari bor edi, futbolkadagi teşiklar esa aktyor tanasidagi grimning qisman körinişiga imkon berardi. Jeysonning kurtkasi yuriş va harbiy kurtkalarni birlaştiriş yöli bilan yaratilgan, u uzunroq va aktyor qöllarini kötarganda kötarilib turadi. Ov kurtkasining yuqori qismi harbiy ustki kiyim bilan almaştirilgan. Mears uni «ulkan Frankenşteyn kurtkasi» deb taʼriflaydi. Bu qismda Jeyson avvalgiga qaraganda ozğinroq — buni qahramon örmonda yaşab, oz ovqatlangani bilan tuşuntiriş mumkin. Şu tufayli Jeysonning ösimtasi ayniqsa ajralib turardi.

Maşhur xokkey niqobini yaratayotganda Stoddard uçinçi va törtinçi filmlardan ilhom oldi. Asl niqobning şaklini örganiş imkoniga ega bölib, Stoddard yangisining olti versiyasini yaratdi: «Men takrorlaşni xohlamadim, butunlay yangi narsa öylab topiş kerak edi; baʼzi narsalar menga yoqardi, baʼzilarini özgartiriş kerak edi; uni yangi qiliş, lekin dizaynning asoslarini saqlab qoliş, ayniqsa peşona va yonoqlar ustida işlaganda — biroz eskirtiriş, biroz eziş kerak edi».

Oldingi filmlardagi asosiy voqealarni yangi ssenariyga kiritişga qaror qilgan Form va Fuller seriyaning musiqasi ham syujet bilan bir qatorda muhim rol öynaşi xulosasiga kelişdi. Seriyaning asosiy mavzusini Garry Manfredini yozgan edi va yangi filmning prodyuserlari birinçi navbatda maşhur musiqiy mavzudan remeykda foydalaniş uçun musiqa huquqlarini sotib olişga harakat qilişdi. Huquqlarni olişgan bölsalar-da, yangi versiya mualliflari uni töliq işlatiş rejasiga ega emas edilar. Ular kompozitor Steve Jablonskyni taklif qilişdi (ilgari Nispel va Jablonsky «Texas Chain Saw Massacre» remeykida birga işlagan edi), u musiqiy mavzuning yangi aranjirovkasini yozdi, bu klassik seriya mavzusini uzoqdan eslatardi.

Markus Nispel öz istaklarini şunday tasvirladi:

«Men Steve [Jablonsky]ning şunday kuy yozişini xohlardim, u qandaydir tarzda miyaga singib ketsin va men kinoteatrdan çiqayotganimda uni xirgoyi qilaman. Menimça, bunday film tomoşabinlari tomoşa paytida orqasida John Williams Londonning simfonik orkestri bilan ötirganday his qilişni xohlaşmaydi».

Film reklama kampaniyasi doirasida New Line Records studiyasi filmdagi qöşiqlarni öz içiga olgan rasmiy CD naşrini çiqardi.

Disk film premyerasi kuni, 2009-yil 13-fevralda sotuvga çiqdi.

Night Ranger — «Sister Christian» (5:01)

Bumblebeez — «Freak Your Loneliness» (3:19)

Classic — «Get 'Em Up» (2:00)

Living Things — «Post Millennium Extinction Blues» (3:39)

Locksley — «She Does» (1:53)

Stars — «My Favourite Book» (4:04)

The Hives — «Tick Tick Boom» (3:26)

Three A.M. — «Doin' Things» (3:32)

Lyrics Born — «I Like It, I Love It» (3:55)

The Kills — «Night Train» (3:03)

Jimmy Gresham — «No Way to Stop It» (3:09)

Santogold feat. Spank Rock — «Şove It» (3:44)

Steve Jablonsky — «Friday, The 13th Opening Title» (3:41)

Filmning kino-prokat reytingini yumşatiş uçun suratga olingan kadrlardan bir neçtasi kesib taşlangan. Ularning baʼzilari treylerlar va filmning telekörsatuvdagi reklama roliklarida paydo bölgan. Bundan taşqari, DVD va Blu-Rayʼdagi bonuslar bölimiga davomiyligi 8 daqiqa 17 soniya bölgan uçta yangi sahna kiritilgan.

Jeyson öz logovida maçetani çarxlaydi.

Jeyson bolaligida onasining öldirilganini qanday körganini eslaydi.

Sheriff Brackning politsiya bölimidagi boşqa ofitser bilan suhbat sahnasi.

Final oldidan omborda muqobil sahna.

Jeyson xokkey niqobini topadigan muqobil sahna.

Filmning relizi 2009-yil 13-fevral, juma kuni AQŞ böylab 3105 ta ekranda bölib ötdi.

Kartina franşizaning oldingi tarixida eng keng jahon relizini oldi, şu jumladan, «Freddy vs. Jason» filmini ham. Masalan, asl film 3 baravar kam ekranda çiqqan, xuddi şu «Freddy vs. Jason» esa 3094 ta ekranda çiqqan.

Xorijda film 28 ta davlatdagi 2100 ta kinoteatrda namoyiş etildi.

Filmning prokat huquqlari oxir-oqibat Warner Bros. studiyasining New Line Cinema bölimiga (Şimoliy Amerika) va Paramount Pictures studiyasining United International Pictures bölimiga (boşqa barça davlatlar) tegişli böldi — xuddi şunday teng huquqli sxema «Zodiac» (2007) va «South Park: Bigger, Longer & Uncut» (1999) filmlarini tarqatişda ham qöllangan. Ammo keyinçalik seriyaning huquqlari Paramount studiyasiga sotildi.