Star Trek II: The Wrath of Khan

Star Trek II: The Wrath of Khan (ingl. Star Trek II: The Wrath of Khan) — Star Trek koinotidagi voqealar bölib ötadigan, ilmiy-fantastik ikkinçi töliq metrajli film. Bu Star Trek filmlari seriyasining ikkinçi filmi va «Star Trek» (1979) filmining davomi. Syujetda admiral James T. Kirk (William Şatner) va USS Enterprise kosmik kemasining ekipaji gen muhandisligi tirani Khan Noonien Singh (Ricardo Montalbán) bilan kuraşadi. Bu personaj birinçi marta 1967-yildagi «Space Seed» epizodida paydo bölgan. Khan 15 yillik surgundan qoçib, Kirkdan öç olmoqçi bölganida, Enterprise ekipaji uning Genesis nomli kuçli terraformatsiya qurilmasini qölga kiritişiga yöl qöymasligi kerak. Film «Star Trek III: The Search for Spock» (1984) bilan davom etadigan va «Star Trek IV: The Voyage Home» (1986) bilan yakunlanadigan syujet yoyining boşlanişi hisoblanadi.

Birinçi filmga sovuq munosabat bildirilganidan keyin serial yaratuvçisi Gene Roddenberry davomni işlab çiqarişdan voz keçişga majbur böldi. Ijroçi prodyuser Harve Bennett filmning dastlabki rejasini yozdi, uni Jack B. Sowards töliq ssenariyga aylantirdi. Meyer yakuniy ssenariyni ön ikki kunda tugatdi, lekin yozma mualliflik huquqini olmadi. Meyer asl seriyaning atmosferasini hisobga oldi, mavzu esa James Horner musiqasi bilan kuçaytirildi. Leonard Nimoy davomda rol öynaşni rejalaştirmagan edi, lekin unga personaji uçun dramatik ölim sahnasi vaʼda qilinib, köndirildi. Sinov tomoşabinlarining Spokning ölimiga salbiy munosabati finalga sezilarli özgartirişlar kiritilişiga olib keldi, Meyer esa bunga qarşi çiqdi. Işlab çiqariş guruhi byudjetga siğiş uçun xarajatlarni tejaşning turli usullarini qölladi: oldingi loyihalardagi miniatyura modellardan foydalandi, birinçi filmdagi dekoratsiyalar, effektli kadrlar va kostyumlarni qayta işlatdi. Bu film birinçi badiiy film böldi, uning köp epizodlari töliq kompyuter grafikasi yordamida yaratilgan. Xususan, filmdagi toğ manzaralari fraktal generator yordamida çizilgan.

«Star Trek II: The Wrath of Khan» 1982-yil 4-iyunda Şimoliy Amerikada Paramount Pictures kompaniyasi tomonidan çiqarildi. Film kassa muvaffaqiyatiga erişdi: dunyo böyiça 97 million AQŞ dollari işladi va birinçi kunning kassa daromadi böyiça jahon rekordini örnatdi. Filmga tanqidiy munosabat ijobiy böldi; şarhlovçilar Khan personajini, Meyerning rejissyorligini, yaxşilangan aktyorlik öyinini, filmning surʼatini va personajlar örtasidagi munosabatlarni kuçli jihatlar sifatida taʼkidladilar. Salbiy munosabatlar esa zaif maxsus effektlar va ayrim harakatlarga qaratildi. Köpçilik «The Wrath of Khan»ni Star Trek seriyasining eng yaxşi filmi deb hisoblaydi, unga köpinça franşizaga bölgan katta qiziqişning qayta tiklanişi sabab bölgan deb qaraladi.

Filmning byudjeti — 12 mln $. AQŞ kinoteatrlaridagi kassa daromadi — 79 mln $; dunyo böyiça kassa daromadi — 97 mln $.

«Khan ğazabi»da «Original Series»ning barça asosiy personajlari, şuningdek, yangi aktyorlar va personajlar iştirok etadi:

William Şatner — James T. Kirk, Yulduzli flot admirali va sobiq Enterprise yulduz kemasi qömondoni. Kirk va Khan film davomida heç qaçon yuzma-yuz töqnaşmaydi; ularning barça özaro munosabatlari ekran orqali yoki kommunikatorlar orqali ötadi, ularning sahnalari esa tört oy farq bilan suratga olingan. Meyer Şatnerni öz personajini va özini tabiiy ravişda himoya qiladigan aktyor sifatida taʼriflagan, u bir neçta dublni yaxşiroq bajarganini aytgan.

Ricardo Montalbán — Khan Noonien Singh rolida, genetik takomillaştirilgan superinsonni ijro etadi, u öz kuçi va aqlidan foydalanib, 1990-yillarda Yer aksariyat qismini qisqa muddat boşqargan. Montalbán barça yaxşi yovuz personajlar yovuz işlarni qiladi, lekin özlarini «töğri» sabablarga köra harakat qilayotganiga işonadi, deb fikr bildirgan; şu tariqa Khan Kirkni taʼqib qilişini xotinining ölimi uçun ğazab bilan oqlaydi. Montalbán sunʼiy kökrak qafasidan foydalangani haqidagi taxminlarga qaramay, uning muşakli tanasiga heç qanday sunʼiy qurilma qöşilmagan. Montalbán filmda suratga tuşişni şunçalik yoqtirganki, unga taklif qilinganidan kamroq haqqa bu rolni öynagan va uni öz karyerasidagi yorqin voqea deb hisoblagan. Uning asosiy daʼvosi şundaki, u sahna davomida heç qaçon Şatner bilan yuzma-yuz bölmagan. «Men replikalarimni ssenariy muallifi ayol bilan birga yozişga majbur böldim, u, tasavvur qilişingiz mumkinki, Bill [Şatner]ga umuman öxşamaydigan tarzda gapirardi», — deb tuşuntirdi u. Bennett film yaşil çiroq yoqişga yaqin bölganini, lekin prodyuserlarga Montalbándan telesериал «Fantasy Island» suratga olişdan tanaffus olib, iştirok etişi mumkinmi, deb heç kim söramagani maʼlum bölganini taʼkidladi.

Leonard Nimoy — Spok rolida, «Enterprise» kapitani, u Yulduzli flot kemani Ringula-1 ga yuborgaç, qömondonlikni Kirkka topşiradi. Nimoy davomda rol öynaşni rejalaştirmagan edi, lekin unga personaji uçun dramatik ölim sahnasi vaʼda qilinib, köndirildi. Spok «şon-şuhrat nurida» ketadigan «Star Trek» filmi personajni tugatişning yaxşi usuli bölib tuyulgan.

DeForest Kelley — Leonard McCoy rolida, «Enterprise»ning boş şifokori va Kirk hamda Spokning yaqin dösti. Kelley filmning dastlabki ssenariysidan şunçalik norozi bölganki, unda iştirok etişdan voz keçişni öylagan. Kelley öz personajining filmdagi köpgina engilroq replikalarini aytganini va bu rol ekrandagi dramaga yengilroq tomon beriş uçun muhim ekanini his qilganini taʼkidladi.

James Doohan — Montgomery Scott rolida, «Enterprise»ning boş muhandisi. Kelley McCoy Spokning ölimi sahnasida özining maşhur iborasi «U ölik, Jim»ni aytsa, lahzaning jiddiyligi buziladi deb hisoblagan, şu sababli Doohan buning örniga Kirkka «U allaqaçon ölik» deydi. Khan «Enterprise»ga hujum qilganidan keyin Scott yoş jiyanini yöqotadi. Eike Eisenmann ijro etgan kursantning köpgina replikalari asl teatr relizidan olib taşlangan, şu jumladan u Scottning qarindoşi ekanini tuşuntiradigan sahna ham. Bu sahnalar ABC 1985-yilda «The Wrath of Khan»ni televizorda körsatganida va rejissyor versiyasida qayta qöşildi, bu esa Scottning ekipaj aʼzosi ölimiga qayğusini yanada tuşunarli qildi.

George Takei — Hikaru Sulu rolida, «Enterprise»ning rulevoyi. Takei «The Wrath of Khan»da öz rolini takrorlaşni istamagan, lekin Şatner uni qaytişga köndirgan.

Walter Koenig — Pavel Çekov rolida, «Reliant»ning birinçi ofitseri va «Enterprise»ning sobiq aʼzosi. Suratga oliş paytida Kelley Çekov «Space Seed»da heç qaçon Khan bilan uçraşmaganini taʼkidlagan (Koenig hali aktyorlar tarkibiga qöşilmagan edi), şuning uçun Khanning Ceti Alphada Çekovni tanişi maʼnoga ega emas edi. Kanonik bölmagan «Star Trek» kitoblari bu nomuvofiqlikni tuşuntirişga urinişgan; Vonda N. McIntyre filmga yozgan romanlaştirişda Çekov «Space Seed» vaqtida tungi navbatçilikka tayinlangan «praporşik» bölgan va Khan bilan ekrandan taşqari sahnada uçraşgan. Khan Noonien Singh xatoni tuzatadi, Çekovni teleserial voqealaridan keyin Ceti Alpha yuzasiga özi bilan olib ketişga majbur qilib. Xatoning haqiqiy sababi filmning yaratuvçilari tomonidan yuz bergan oddiy eʼtiborsizlik edi. Meyer bu xatoni Artur Konan Doyle özining Şerlok Holms hikoyalarida şunga öxşaş xatolarga yöl qöyganini aytib himoya qildi. Garçi ular epizodda birga körinmagan bölsalar ham, «Star Trek» xronologiyasi öşa vaqtda Çekov ekipaj aʼzosi bölganini körsatadi. Çekovning Ceti alpha ilon zaxarlanişi paytidagi qiçqiriği Koenigni filmni hazil bilan «Star Trek II: Çekov Yana Qiçqiradi» deb ataşga undadi, bu «The Wrath of Khan»dagi öxşaş qiçqiriq sahnasiga işora edi.

Niçelle Niçols — Uhura rolida, «Enterprise»ning jamoatçilik bilan aloqalar ofitseri. Niçols Meyer va Bennettni Yulduzli flotning yanada harbiylaştirilgan tasvirini biroz qisqartirişga köndirişga yordam berdi, bu bilan Gene Roddenberry ham rozi bölmagan edi.

Bibi Besç — Carol Marcus rolida, Genesis loyihasi ustida işlayotgan yetakçi olim va Kirkning öğlining onasi. Meyer şunday aktrisani qidirdiki, u Kirk kabi ayollarbozga yoqişi uçun yetarliça gözal bölsa, şu bilan birga aql-zakovatni ham namoyon eta olsin.

Merritt Butrick — David Marcus rolida, Genesis loyihasi olimi va Kirkning öğli. Meyerga Butrickning soçlari Besç kabi oqiş va Şatner kabi jingalak bölgani yoqqan, bu uni ikki kişining haqiqiy öğli kabi işonarli qilgan.

Paul Winfield — Clark Terrell rolida, «Reliant»ning kapitani. Meyer Winfieldning «Sounder» kabi filmlardagi işlarini körgan va uni yuqori baholagan; uni «Reliant»ga kapitan qilib tayinlaşga boşqa sabab yöq edi, faqat Meyerning uni boşqariş istagi. Orqaga qarab Meyer Ceti alphadagi ilon sahnalari odatiy bölişi mumkinligini öylagan, ammo Winfieldning öyini ularga jiddiylik qöşişga yordam berganini his qilgan.

Kirstie Alley — Saavik rolida, Spokning şogirdi va Yulduzli flot qömondoni, «Enterprise»da öqiydi. Çekov yöqligida ştурman bölib işlab, u Kirkning ğayrioddiy qahramonlik usullariga şubha bilan qaraşga odatlangan, köproq standart yondaşuvni afzal köradi. Qoidalar va nizomlarni doimo Kirkka eslatib, u Khan bilan jang paytida aslida özini oqlaydi va uning xatti-harakati Spokka ilmiy laboratoriyada Kirk bilan şifrlangan tilda gaplaşiş ğoyasini beradi. Kirk va McCoy ilmiy laboratoriyaga teleportatsiya qilmoqçi bölganda, u Kirkni himoya qiliş bahonasida ular bilan birga borişni talab qiladi. Bu film Alleyning birinçi töliq metrajli filmdagi roli edi. Saavik Spokning dafn marosimida yiğlaydi. Meyer suratga oliş paytida kimdir undan söraganini aytdi: «Unga buni qilişga ruxsat berasizmi?» Men «ha» dedim, ular esa: «Lekin vulkanlar yiğlamaydi», dedilar, men esa: «Mana, aynan şu bu vulkanni şunçalik qiziqarli qiladi», dedim. Personajning hissiy portlaşlarini qisman ssenariyda Saavik vulkan-romulan aralaş kelib çiqişli sifatida tasvirlangani bilan izohlaş mumkin, garçi filmda bunga heç qanday işora berilmagan. Alley vulkan quloqlarini şunçalik yaxşi körganki, har kuni suratga oliş oxirida ularni uyiga olib ketardi.

Judson Scott — Joachim rolida, Khanning boş yordamçisi. Scott bu rolni köproq közga taşlanadigan deb hisoblab qabul qildi va yuqori örin söradi. Paramount rad etgaç, Scott titrlarda öz ismini körsatişdan voz keçdi, çunki u baribir yakuniy titrlarda körinişini taxmin qilgan edi. Natijada uning iştiroki eʼtibordan çetda qoldi.

«Star Trek» filmidan keyin ijroçi prodyuser Gene Roddenberry özining davomini yozdi. Uning syujetiga köra, «Enterprise» ekipaji ötmişga sayohat qiladi, çunki klingonlar «Abadiyat qöriqçisi»dan John F. Kennedy öldirilişini oldini oliş uçun foydalanganidan keyin buzilgan vaqt çiziğini tuzatiş kerak. Bu Paramount rahbarlari tomonidan rad etildi, ular birinçi filmning sovuq qabul qilinişi va xarajatlari uçun uning sekin surʼati va Roddenberry talab qilgan doimiy qayta yozişlarni sabab qilib körsatdilar. Şatner esa «yuqoriga haydalib», faxriy ijroçi maslahatçi lavozimiga tayinlandi.

Harve Bennett, Paramountning yangi televideniye prodyuseri, keyingi «Star Trek» filmining prodyuseri etib tayinlandi. Bennettning aytişiça, uni Jeffrey Katzenberg va Michael Eisner boşçiligidagi guruh oldiga çaqirib, u «Motion Picture»dan yaxşiroq film suratga olişi mumkinmi, deb söraşgan; Bennett esa uni «haqiqatan ham zerikarli» deb topganini tan olgan. Bennett ijobiy javob berganida, Charles Bluhdorn söradi: «Buni qirq beş million dollardan kam sarflab qila olasizmi?» Bennett esa «men kelgan joyimda bunga beş ta film suratga olişim mumkin», deb javob bergan. Seriya epizodlarini köriş Bennettni birinçi filmda haqiqiy yovuz personaj yetişmayotganiga işontirdi; «Space Seed» epizodini körgaç, u Khan Noonien Singh personajini yangi film uçun ideal duşman deb hisobladi. Bennett filmni işlab çiqariş uçun Robert Sallinni tanladi, u televizion reklama roliklari rejissyori va kollej dösti edi. Sallinning vazifasi «Star Trek II»ni tez va arzon suratga oliş edi. Bennett filmning yönalişini belgilaş uçun sanʼat direktori sifatida Michael Minorni yolladi.

Bennett birinçi syujet qoralamasini 1980-yil noyabrida yozdi. Uning versiyasida, «Generations War» deb nomlangan, Kirk uzoq dunyodagi qözğolonni tekşiradi va uning öğli qözğolonçilar yetakçisi ekanini aniqlaydi. Khan fitnaning taşabbuskoridir. Kirk va öğli tiranni mağlub etiş uçun kuç birlaştiradilar. Şundan söng Bennett Jack B. Sowardsni, «Star Trek»ning sadoqatli muxlisini, uning qoralamasini suratga olişga yaroqli ssenariyga aylantiriş uçun yolladi. Sowards 1981-yildagi yozuvçilar ish taşlaşidan oldin dastlabki ssenariyni yozdi. Sowardsning «Omega Syndrome» deb nomlangan qoralamasi Federatsiyaning asosiy qurolini, «Omega tizimi»ni öğirlaşni öz içiga olgan. Sowards öz qurolining juda salbiy ekanidan xavotirda edi, Bennett esa köproq ilhomlantiruvçi narsani xohlagan, «23-asrda bu hozirgi zamondagi rekombinant DNK kabi asosiy narsa», deb Minor eslagan. Minor Bennettga qurolni terraformatsiya vositasiga aylantirişni taklif qildi. Ertasi kuni tarixiy konferensiyada Bennett Minorni quçoqlab, u «Star Trek»ni qutqarganini eʼlon qildi. Qurolning Injil kuçini tan oliş belgisi sifatida Sowards «Omega tizimi»ni «Yaratiliş kitobi» deb qayta nomladi.

1981-yil aprelga kelib Sowards qoralamani tayyorladi, unda Spokning ölimi syujetning keyingi bosqiçiga köçirilgan edi, çunki ssenariy oşkor bölgaç, muxlislar bu voqeadan norozi bölişgan. Dastlab Spok birinçi aktda şokirlovçi ölim bilan halok bölgan, Bennett uni «Psycho» filmida Janet Leighning erta ölimiga öxşatgan. Bu qoralamada Kirk va Khan örtasida ön ikki sahifalik yuzma-yuz töqnaşuv bor edi. Sowardsning qoralamasida Saavik degan erkak personaj kiritilgan edi. Suratga olişga tayyorgarlik boşlanganda, «Star Trek» seriyasi ssenariysi muallifi Samuel A. Peeples «Where No Man Has Gone Before» ssenariysini öz ssenariysini taklif qilişga çaqirdi. Peeples loyihasi Khanni ikki yangi yovuz personaj — Sojin va Moray bilan almaştirdi; bu mavjudotlar şunçalik kuçli ediki, xatolik bilan deyarli Yerni yöq qilib yuborişgan. Bu ssenariy yetarli deb topilmadi; bu mavjudotlar «Star Trek: The Original Series»ning tipik epizodidagi yovuzlarga juda öxşardi. Maxsus effektlar işlab çiqarişi uçun muddatlar yaqinlaşardi (bunga tayyor ssenariy asosida batafsil storiboardlar kerak edi), lekin ular hali tayyor emas edi.

Paramount ijroçi direktori Karen Moore «Seven-Per-Cent Solution» ssenariysi muallifi va «The Time Machine» filmi rejissyori Nicholas Meyerni ssenariy muammolarini hal qilişga yordam berişi mumkinligini taklif qildi. Meyer ham «Star Trek» seriyasining birorta epizodini ham körmagan edi. U özi uçun röyxat tuzişni taklif qildi, unga oldingi qoralamalardan ijodiy jamoaga yoqqan hamma narsa kiritilgan — «bu personaj bölişi mumkin, bu sahna bölişi mumkin, bu syujet bölişi mumkin, bu yon syujet bölişi mumkin, [...] bu dialog qatori bölişi mumkin» — şunda u bu röyxatni oldingi qoralamalarning eng yaxşi tomonlaridan iborat yangi ssenariy uçun asos sifatida işlatişi mumkin edi. Muxlislarning Spokning ölişi kutilişini qoplaş uçun Meyer oçiliş sahnasida Kobayashi Maru simulyatorida personajni «öldirdi». Maxsus effektlar kompaniyasiga tugallangan ssenariy atigi 12 kun içida kerak edi. Meyer ssenariyni titrsiz va haq olmasdan, muddat tugaşidan oldin yozib berdi, aktyorlar va prodyuserlarni hayratda qoldirdi va zarurat tuğilganda tez qayta tahrir qildi. Masalan, bir qoralamada Khan guruhida Genesis portlaşida boşqalar bilan birga halok bölgan bola bor edi. Keyinçalik Meyer şunday dedi:

Meyer öz ssenariysini «Gorasio Hornblower kosmosda» deb taʼriflagan, unda dengiz işoralari va jasur atmosfera işlatilgan. Sallin Meyerning film körinişidan taʼsirlangan edi: «Uning ğoyalari material doirasini kengaytirgan ölçamni olib keldi, biz u ustida işlar ekanmiz». Gene Roddenberry ssenariyning dengiz mavzusi va Khanning kapitan Ahab nuqtai nazaridan norozi edi, lekin ijodiy guruh asosan uning eʼtiroziga eʼtibor bermadi.

Muhabbat belgisi sifatida Paramount filmning nomini dastlabki işçi nomi «Khanning qasosi» dan özgartirdi, çunki u Lucasfilmning kelajakdagi «Star Wars» filmining işçi nomiga juda yaqin edi. Nom özgartirilgandan söng Lucasfilm «Jediʼs Revenge»ni «Return of the Jedi»ga özgartirdi. Filmning yanada oldingi işçi nomi «The Trek» — «The Undiscovered Country» edi, bu nom franşizaning oltinçi filmi uçun işlatiladi.