Star Trek III: The Search for Spock

«Star Trek III: The Search for Spock» (rus. «Звёздный путь 3: В поисках Спока») — «Star Trek» amerikan franşizasining uçinçi töliq metrajli ilmiy-fantastik filmi. U 1984-yilda Paramount Pictures kinokompaniyasi tomonidan çiqarilgan. Film «Star Trek II: The Wrath of Khan» («Звёздный путь 2: Гнев Хана») va «Star Trek IV: The Voyage Home» («Звёздный путь 4: Путешествие домой») filmlarini öz içiga olgan trilogiyaning ikkinçi qismidir.

Spok vafotidan keyin «Enterprise» yulduz kemasi ekipaji Yerga qaytadi. Kirk öz jamoasi bilan «Enterprise»da Spokning jasadini uning tuğilgan sayyorasiga yetkaziş uçun yölga çiqadi. Topşiriq davomida ekipaj duşman klingonlar bilan töqnaşişga majbur böladi.

Franşizaning navbatdagi filmini suratga oliş qarori «Star Trek II: The Wrath of Khan» filmining tijorat muvaffaqiyati va tanqidçilarning ijobiy baholaridan keyin qabul qilindi.

William Şatner — admiral Jeyms T. Kirk rolida: Şatner uzoq yillik hamkasbi va dösti Leonard Nimoy rahbarligida işlaş dastlab noqulay bölganini, lekin suratga oliş davomida Nimoyning qançalik öziga işonçli ekanini tuşungaç, vaziyat osonlaşganini aytgan. Ortiqça vaznni kamaytiriş uçun Şatner suratga oliş boşlanişidan oldin parhez tutgan, ammo suratga oliş davom etgani sari u «sirğalib ketiş» tendensiyasiga ega bölgan; kostyum bölimi unga 12 ta köylak tikişga majbur bölgan. Chris Kreski bilan yozgan «Star Trek: The Inside Story of the Classic Films» («Звёздный путь: внутренняя история классических фильмов») kitobida Şatner Kirkning öğlining ölimi haqida xabar olgan sahnasini Kirk tarixidagi «eng yaxşi selluloid lahzasi» deb taʼriflaydi.

DeForest Kelley — Leonard Makkoy rolida: şifokor va Spokning tirik ruhi taşuvçisi. Kelleyning filmda köplab esda qolarli sahnalari bor, ammo u özining uzoq yillik şerigi bilan rol öynaş va rejissyorlik masalalarida vaqti-vaqti bilan qiyinçiliklarga duç kelganini tan olgan. Şunga qaramay, u Nimoyning filmni rejissyorlik qiliş qobiliyatiga şubha qilmasligini aytgan. «Star Trek» «Star Wars»dan nusxa köçirgan degan taxminlarga javoban Kelley, aksinça bölganini taʼkidlagan.

James Doohan — Montgomery Skott rolida: «Enterprise» boş muhandisi.

George Takei — Xikaru Sulu rolida: «Enterprise» rulçisi. Takei filmda Makkoyning kamerasini qöriqlovçi qorovul uning qahramonini «Kiçkina» deb atagani haqida bilib, xavotirga tuşgan va filmning prodyuseri bilan bahslaşib, bu qatorni qisqartirişga erişgan. Takei filmning birinçi namoyişini körgaç, fikridan qaytgan va darhol uzr söragan.

Walter Koenig — Pavel Çekov rolida: «Enterprise» ştурмани va vaqtinça ilmiy xodim.

Niçelle Niçols — Uhura rolida: «Enterprise»ning jamoatçilik bilan aloqalar zobiti. Niçols doim yubka kiyişni talab qilgan; standart ayollar formasi şim bilan bölsa-da, kostyum rassomi unga maxsus yubkali variant yaratgan.

Judith Anderson — TʼLar rolida: Vulkanning oliy ruhoniysi, u Spokning katrasini uning tanasiga qaytaradi. 87 yoşida, jiyanining iltimosi bilan Anderson bu rolga rozi bölgan. Nimoy bu rolga «kuç va sehr»ga ega bölgan birovni xohlagan. Anderson özining böyi 5 fut 2 dyuym (1,57 m) ekanini daʼvo qilgan, ammo haqiqiy böyi 4 fut 8 dyuym (1,42 m) atrofida bölgan; bu dizaynerlar uni şohona körinişga keltirişda muammo tuğdirgan. Yeçim sifatida unga juda uzun etakli libos va baland poşnali tufli kiydirişgan; ular toj bilan birga uning böyini 6 dyuym (15 sm) ga oşirgan.

Robin Curtis — Saavik rolida: «Grissom» kemasining zobiti. «Gnev Hana»da Saavik rolini öynagan Kirstie Alley bu rolni takrorlaş uçun qaytmagan. Curtis 1982-yilda Los-Anjelesga kelgan; u Paramountning aktyorlik bölimi boşliği bilan döstlaşgan, öşa kişi uni bu rolga tavsiya qilgan. Nimoy Curtis bilan uçraşgan va ertasiga unga topşiriq bergan.

Christopher Lloyd — Kruge rolida: qudratli Bытия sirlarini qurol sifatida işlatiş ustida işlaydigan klingon. Nimoyning sözlariga köra, Lloyd bu rolga uzoq kutilgan teatrallik elementini olib kirgan. Nimoy Lloydning «Uçib ötgan quş uyasi ustidan» filmi va «Taxi» serialidagi işini qadrlagan hamda uning qudratli yovuzlarni öynay oliş qobiliyatidan hayratda qolgan.

Mark Lenard — Spokning otasi va Vulkan elçisi Sarek rolini öynaydi. Lenard bu rolni ilgari «Star Trek: The Original Series» seriali «Bobilga yöl» epizodida va «Star Trek: The Animated Series» seriali «Ötgan yil» epizodida ham ijro etgan.

Merritt Butrick — «Gnev Hana»dan Devid Markusning rolini takrorlaydi; u Kirkning öğli va Bытия qurilmasini işlab çiqişga yordam bergan olim.

Leonard Nimoy rejissyorlik vazifalaridan taşqari, filmning oxiriga yaqin Spok rolida ham paydo böladi, ammo faqat rejissyor sifatida oçiliş titrlarida körsatiladi. Nimoy eng murakkab sahna Makkoy vulkanga yöl olayotganda lazaretda huşsiz Spok bilan gaplaşadigan sahna bölganini aytgan. U sahnada nafaqat iştirok etganini, balki közlari yumuq bölgani uçun kadr sifatini yoki aktyor öyinini baholaş qiyin bölganini eslagan: «Bu DeForest Kelleyni aqldan ozdirardi. U qasamki, men unga harakatlar va kipriklarni pirpiratiş orqali yöl-yöriq berişga harakat qilgan». Nimoy syujet böyiça minimal sahnalarda paydo bölgani uçun minnatdor bölgan. Tez qarib boradigan Spokni 9, 13, 17 va 25 yoşida ketma-ket Karl Steven, Vadiya Potenza, Stiven Manli va Jo U. Devis ijro etgan. Frank Welker Spokning qiçqiriqlarini taʼminlagan, Stiv Blalock esa Nimoyning dublyorligini qilgan; şunday qilib, bu rolda jami yetti aktyor iştirok etgan.

Boşqa rollarda Robert Hooks — Yulduz flotining qömondoni admiral Morrou; James B. Sikking — «Excelsior» qömondoni kapitan Stayles; Miguel Ferrer — «Excelsior»ning birinçi yordamçisi; Philip R. Allen — baxtsiz «Grissom» kapitani kapitan J.T. Estebani ijro etadi. John Larroquette Krugening köprik jamoasi aʼzosi Maltsni öynaydi, uni Nimoy «öylovçan klingon» deb taʼriflagan. Kathryn Sheriff Krugening sevgilisi Valkrisni ijro etadi. «Star Trek» originali seriali içida Janis Rendni öynagan Grace Lee Whitney filmda oşxonadagi ayol rolida (parikda) epizodik körinadi. Scott McGinnis Uhura miltiq nuqtasida şkafga haydab kiritgan yigitni öynaydi. Phil Morris stajyor Fosterning kiçik rolini bajargan — bu bu aktyorning keyinçalik ança maşhur bölib ketgan kinoekrandagi birinçi körinişi edi.

«Star Trek II: The Wrath of Khan» tanqidçilar orasida muvaffaqiyat qozongan va tijoriy jihatdan ham yaxşi natija bergan; Paramount Pictures esa uçinçi «Star Trek» filmiga tezda tayyorgarlik körgan. «Gnev Hana» rejissyori Nikolas Meyer qaytmagan; u öz filmi finaliga uning roziligisiz kiritilgan özgarişlarga qöşilmagan. «Gnev Hana»ni körgan Leonard Nimoy Spok rolini yana ijro etiş imkoniyatidan «xursand» bölgan. Paramount undan uçinçi filmda rolini takrorlaşni xohlaydimi, deb söraganida, Nimoy rozi bölib: «Siz haqsiz, men bu kartinani rejissyorlik qilişni xohlayman!» degan. Studiya rahbari Maykl Eyснер Nimoyni yollaşni istamagan, çunki u aktyor «Star Trek»ni yomon köradi va şartnomasida Spokni öldirişni talab qiladi, deb notöğri öylagan. Nimoy Eysnerni bunday emasligiga işontirgaç, bu işni olgan. «Star Trek» yaratuvçisi Jin Roddenberri bu yangilik haqida dastlab: prodyuser Harve Bennett «qaytarib bölmaydigan rejissyorni yollagan» deb fikr bildirgan.

Paramount Bennettga «Star Trek III»ni yoziş uçun yaşil çiroq «Gnev Hana» çiqqanidan keyingi kuni berdi; bu prodyuser oladigan eng tez ruxsat edi. U ssenariy yoza boşlab, oldingi filmda Spokning tiriltirilişiga işora qilinganidan keyin «uni ön yetti kişi ham yozişi mumkin edi» deb taʼkidlagan. Bennett va Nimoy «Gnev Hana» oxirida Spok va Makkoy ongining birlaşişi haqidagi oçiq ipdan Spokning tiriltirilişini tuşuntiriş uçun foydalanişgan. Vulkan «katra» ğoyasi va nomi Bennett va Nimoy örtasidagi muhokamalar natijasida paydo bölgan. Aktyor prodyuserni «Time of Fury» («Vaqt ğazabi») teleseriali epizodiga yönaltirgan; u epizodda vulkanliklar orasida «ruhiy ötkaziş»ning yuqori darajasi körsatilgan edi. Bennett Kirk va jamoaning «Genesis» sayyorasiga qaytib, Kirkning «olijanob mohiyatini» tiklaş ğoyasi «Star Trek» muxlislar jurnalida öqigan sheʼridan kelib çiqqanini tan olgan. Filmni suratga oliş muxlislarning baʼzi kutişlarini ham tasdiqlagan: Nimoy agar Spok tiriltirilmasdan, aksinça «kapitan Kirk kameraga ögirilib [tahrir qilingan] va [aytgan]: «Keçirasiz, uni topa olmadik», odamlar ekranga toş otişni boşlagan bölardi» deb izohlagan. Bennett kuraşgan asosiy muammo «Gnev Hana»ni körmagan odamlarga syujetni qanday taniştiriş edi. Bennett telefprodyuser mentalitetining ğalaba qozonganini aytgan; u filmning boşiga «Star Trek»da ilgari bölib ötganlarni qöşgan va Kirkdan kapitan jurnalini öqişni söragan, bu jurnal uning his-tuyğulari va yöqotiş hissini tasvirlaydi. Syujetning oldindan aytib bölişini anglagan Bennett «Enterprise» yulduz kemasini yöq qilişga qaror qilgan va bu syujet elementini sir tutişni niyat qilgan.

Nimoy «Qidirişda Spok» voqealari hajmi jihatidan «hissiyotli» bölişini xohlagan; «Men hissiyotlar juda katta, juda keng bölişini, hayot va ölim mavzularini [...] va [filmning körinişi] va undagi hamma narsa katta personajlar va katta kanvasda katta hikoyani öynaşiga asoslanişini xohlardim», — deb aytgan u. Bundan taşqari, Nimoy personajlar asoslangan va real bölişi uçun mazmunli, garçi kiçik bölsa ham, sahnalari bölişini istagan. Bennett ssenariyni Spok «Seni ismi... Jim» deyadigan finaldan boşlab yozgan va öşa nuqtadan teskari yönalişda işlagan. Kruge sevgilisini öldirişi kabi elementlar kontekst yaratiş, dramatizm va intriga qöşiş uçun kiritilgan. Dastlab yovuzlar romulanlar edi, ammo Nimoy köproq «teatral» klingonlarni afzal körgan, ularning Bытияga intilişi Sovet Ittifoqining yadroviy qurol poygasiga öxşaşligini hisobga olgan. Bennett telesериалда yomon işlangan deb hisoblagan begona irq ustida aniqroq işlaş imkoniyatidan foydalangan. Antagonist kemasining «Yirtqiç quş» nomi özgarmagan.

Ssenariy olti haftada yakunlangan. Taxminiy budjet 16 million dollar bölgan, bu «Gnev Hana»dan biroz köp, lekin «Star Trek: The Motion Picture» (1979) filmidan ança kam edi. Köplab dekoratsiyalar va formalar kabi elementlar allaqaçon tayyor bölgani uçun, maxsus effektlarga köproq pul qoldi. Prodyuser yordamçisi Ralph Winter qöşimça pulni «öyinçoqlar qutisi» deb taʼriflagan; bu filmning uluğvorligini rejalaştirişda köproq erkinlik va «zavq» bergan.

Nimoy va Bennett maxsus effektlar, modellar va jonli aktyorlar bilan sahnalar yaratiş uçun Industrial Light & Magic (ILM) effektlar kompaniyasi bilan işlaşgan. 1982-yil noyabrda ILM «Bытияga qaytiş» deb nomlangan ikki sahifalik hikoyani olgan. Işlab çiqariş rahbari Warren Franklin 1983-yil boşida olingan ssenariyni haftalik kelib tuşadigan ssenariylar orasidagi «eng yaxşi ssenariylardan biri» deb atagan. ILM «Gnev Hana» uçun effektlar ustida işlagan bölsa-da, ular effektlar rasm-çizmalari tugagandan keyingina jalb qilingan. «Qidirişda Spok» uçun ILM ança oldinroq jalb qilingan, bu esa vizual effektlar böyiça supervayzer Ken Ralston va uning jamoasi rejalaştiriş bosqiçlarida iştirok etganini anglatadi. Nimoy bu erta iştirok filmning dizayni va ijrosiga ijodiy hissani oşirganiga işonadi.

ILM uçun «Qidirişda Spok» ssenariysi «Gnev Hana»ga kerak bölganidan köra köproq dizayn va model işlarini talab qilişi aniq böldi. Filmning boşida Kruge tomonidan yöq qilingan savdo kemasi kitbaş edi — model qismlaridan yiğilgan konstruksiya. Maxsus effektlar operatori Don Dow kema şunçalik tez vayron qilinganini hisobga olib, uni qurişga köp vaqt sarflaşning maʼnosi yöqligini aytgan. Harbiy yulduz kemasi «Grissom» astronavt Virgil «Gus» Grissom şarafiga nomlangan; xuddi şu model «Star Trek: The Next Generation» serialida boşqa ilmiy kemalarni tasvirlaş uçun işlatilgan.

«Excelsior» yulduz kemasi yangi konstruktsiya bölib, ILM fikriça Federatsiya kemasining eng yaxşi timsoli edi — «Enterprise»dan nafisroq va zamonaviyroq. Badiiy bölim Paramount uçun kontseptual eskizlar tayyorlagan; art-direktorning talabiga köra modelçi William George yana bir dizaynni taqdim etgan, u «Enterprise» yapon tomonidan loyihalaştirilganda qanday körinişga ega bölişi mumkinligi haqidagi tasavvurga asoslangan edi. Nimoy işlab çiqariş uçun George dizaynining burçakli va soddalaştirilgan versiyasini tanladi. Filmda «Excelsior» özining salafidan kattaroq bölişi kerak bölsa-da, jismoniy model «Enterprise»dan 12 dyuym (30 sm) kiçik edi.

Yerdagi kosmik dok «Star Trek» kölamini kengaytiriş uçun loyihalaştirilgan. Yakuniy dizaynning kiçik uç ölçamli maketini tasdiqlagandan söng, effektlar jamoasi 6 fut (1,8 m) balandlikdagi taşqi kosmik dok modelini yaratgan. Minglab kiçik çiroqlarni ehtiyotkorlik bilan ulaş örniga, ILM modelni şaffof pleksiglasdan yasagan va uni böyagan; sirtni tirnab oynalar yaratilgan, içki neon yoritgiçlar esa hosil bölgan teşiklarni yoritib turgan. Dokning içki qismi olinadigan markaziy bölimga ega 20 fut (6,1 m) uzunlikdagi qöşimça model yordamida tasvirlangan. Içki yoritiş taşqi optik tolali kabel va 2000 dan 5000 Vt gaça quvvatli lampalar bilan taʼminlangan.

Badiiy rahbarlar Nilo Rodis va Dave Carson klingon «yirtqiç quş»ini işlab çiqişgan, George esa modelni qurgan. Nimoy kemaning hujumga ötuvçi quşga öxşaşini xohlagan, qanotlari kruiz va hujum holatiga qarab özgaradigan harakatçan bölişi kerak edi. George dizayn uçun bodibilderlar va futbolçilar eskizlarini asos qilib olgan, ularga yulduz kemalaridagi ekvivalentlarni kiritgan: pastga çözilgan tahdidli qöllar va muşakli yelkalar, şuningdek çözilgan böyin ustida yelka himoyasi va iyak himoyasiga öxşaş narsa. Garçi öğirlangan romulan kemasining çiziği filmdan kesib taşlangan bölsa-da, «Yirtqiç quş» dizaynida romulan dizaynining elementlari bor edi. «Unda quşning baʼzi asosiy xususiyatlari bor, lekin u yanada yovuzroq», — dedi Ralston. Quşlarning grafik dizayni kemaning pastki qismiga integratsiya qilingan.

Pulni tejaş uçun köplab dekoratsiyalar, ayniqsa interyerlar, mavjud variantlarning özgartirilgan şakli edi. «Enterprise» köprigi «Grissom»ni almaştiriş uçun qayta konfiguratsiya qilingan, kreslolar yangilangan va markaziy navigatsiya pulti qavat rejasini özgartiriş uçun burilgan. Yer bari va klingon tibbiyot bölimi «Enterprise» lazaretining qöşimçasi edi. Nimoy hatto boşqa spektakldan klingon köprigini qarzga olgan. Köplab miltillovçi pultlar işlab çiqarilmagan, balki rekvizit kompaniyasidan ijaraga olingan. «Enterprise» köprigining özi oldingi filmdagiga nisbatan deyarli özgarmagan; xususan, uning qora pol qismi fotogenlik nuqtai nazaridan kulrang rangga böyalgan. Eng radikal özgarişlar Spokning xonalariga kiritilgan. Nimoy oldingi kulrang rang sxemasi Vulkan uslubini aks ettirmaydi deb hisoblagan va uni sariq hamda töq sariq ranglar bilan bezatgan.

Klingon köprigiga mahalliy tus qöşgan narsa — effektlar jamoasi masxara qilib «Fifi Rebozo» deb atagan, jilpang it şaklidagi mavjudot edi. Ken Ralston klingon kapitanida uy hayvoni bölsa, bu atmosferani boyitadi deb öylab, sudralib yuruvçi it şaklidagi mavjudotni haykaltaroş qilgan; u ssenariyda Kruge talismani sifatida kiritilgan. Hayvonning junlari arzon parikning qoldiqlaridan yasalgan, supervayzer David Sosalla esa materialga yelim purkagan va qöğirçoqning böyalgan tanasiga eskirgan jun bölaklarini yopiştirgan, şunda hayvon «kaltaklangan va kuya yegan» körinişga ega bölgan. Suratga oliş paytida Sosalla va suratga oliş guruhi mavjudotga suv sepib, uni yanada yoqimsiz qilişgan. Ralston Kruge komandir kreslosiga yaşirinib, boşi va tanasini mavjudotning yon tomonidagi teşikdan ötkazgan; mavjudotning boşi şu darajada katta ediki, Ralston qölini prujinali jağiga qöyib uni boşqara olgan. Uçta yordamçi közlarini oçadigan va ularni ğurillatadigan arqonlarni boşqargan. Ekipaj mavjudotning baʼzi rejalaştirilgan harakatlaridan, masalan, quloqlarini qimirlatişdan voz keçgan, çunki bu taxminan jirkanç mavjudotni «yoqimli» qilib qöyardi. Klingonlar va «Enterprise» örtasidagi jangda hayvonning halok bölişi uçun qöşimça «ölik» qöğirçoq yaratilgan, ammo Ralston uning örniga sahnada «tirik»ni işlatgan.

«Gnev Hana»dagi köplab rekvizitlar «Film»dan qayta işlatilgan yoki boşqa spektakllardan olingan edi, ammo «Qidirişda Spok» uçun Winter «Star Trek»ga xos noyob buyumlar yaratmoqçi bölgan. George va rassom Fil Norwood «Original Series»ning yangilangan va nafisroq kommunikator va fazer versiyalarini yaratiş ustida birgalikda işlaşgan. Köplab rekvizitlar yoğoçdan yasalgan va model töplamlaridan olingan kiçik detallar bilan bezatilgan. Federatsiya trikordisi poyga maşinasi modelining korpusidan foydalanib yaratilgan bölsa, klingon rekvizitlari yanada iflos, ötkir yuzali körinişda bölişi kerak edi, ularni olib yuriş qiyin edi. George rekvizitning haqiqiy ekanini körsatiş uçun miltillovçi çiroqlar örniga şakl va materiallardan foydalanişni talab qilgan.

«Qidirişda Spok» filmidagi Spokning garderobi uçun oldingi «Star Trek» filmlarining kostyum rassomi Robert Fletçer javob bergan. Fletçerning ishi kostyumlarning eskizlarini çiziş, zarur matolarni tanlaş va asosiy qahramonlarni kiydirib körişni yakunlaş edi. U kostyumlarning tozalanişi, taʼmirlanişi va kuzatilişi logistikasi uçun javob bergan, massovkani kiydirgan kostyumer Jim Lynn bilan hamkorlik qilgan. Starfleet formasining katta qismi oldingi film uçun işlab çiqilgan edi, ammo Fletçer asosiy qahramonlarni fuqarolik kiyimida körsatmoqçi bölgan. Fletçer har bir kiyimning mifologiyasini işlab çiqqan; masalan, Sarek mantiyasidagi toş bezaklar vulkanlikning ong darajasini aks ettirişi kerak edi. Buyurtmaçi Paramountning omborlariga kiriş imkoniyatiga ega edi, u yerda tonnalab qimmat matolar saqlanardi.

Dizayner va işlab çiqariş xodimlari «Film» uçun Fletçer yaratgan feodal yapon kiyimlaridan ilhomlangan klingon kostyumlarining namunalaridan mamnun bölişgan, ammo ularga yangi versiyalarni yaratişga töğri kelgan; 12 ta asl kostyumning yarmi reklama turlari paytida yöq qilingan. Qolgan oltitasi «Mork & Mindy» seriali uçun ijaraga berilgan va qattiq şikastlangan; Fletçer qolganini saqlab qoliş uçun uç oy sarflagan. Standart kiyimlarga Kruge zobitining jiletini va bezaklarni qöşişgan.

Kostyum işlaridan taşqari, Fletçer klingonlar va vulkanliklar uçun grim ham işlab çiqqan. Vizajist Thomas R. Burman Fletçerdan yordam söralgan bölişi mumkinligini taxmin qilgan, çunki studiya uçun şartnoma tuzilmagan edi; Burman suratga oliş boşlanişidan atigi uç hafta oldin şartnoma olgan. Burmanning 160 000 dollarlik taklifi Paramountning 50 000 dollarlik budjetidan ança yuqori edi, ammo u bu işni işlab çiqariş boşlanişidan oz oldin raqibi iştirokdan voz keçgaç olgan. «Oxir-oqibat gap pulda emas, balki kim buni tez qila olişida edi [...] bizda tez va sifatli işlaydiganlar [obrösi] bor edi», — deb tuşuntirgan Burman. Fletçer va Burman klingonlarning «Film»dagi börtib çiqqan peşonalari juda baland bölganini va odamlarning yuzlarini tösib qöyganini kelişib olişgan. «Bu juda multfilmga öxşab qolgandi va men filmda «Yulduzli uruşlar» obrazi bölişini istamasdim. Peşona qoplamasi bilan aktyorlarning yuzlari örtasida heç qaçon yaxşi uyğunlik bölmagan. Biz ularning xarakterini saqlab qolişga harakat qildik, boşlaridagi bu bezovta qiluvçi narsalardan foydalanmasdan», — dedi Burman. Olingan klingon makiyajini surtiş ikki soat davom etgan.