Castle in the Sky

# Osmondagi qalʼa Laputa

«Osmondagi qalʼa Laputa» (yap. 天空の城ラピュタ, Tenkū no şiro Rapyuta) — Hayao Miyazaki rejissorligida, «Ghibli» studiyasi tomonidan Tokuma Şoten naşriyoti kömagida 1986-yilda suratga olingan töliq metrajli anime-film. Bu studiyaning birinçi filmi böldi. Filmga musiqani yapon bastakori Joe Hisaishi yozdi. Prodyuser Isao Takahata böldi. Laputa ğoyasini Miyazaki Jonathan Swiftning «Gulliverning sayohatlari» kitobidan oldi, unda şu nomli uçuvçi orol uçraydi.

Film muqobil haqiqatda voqea bölib ötadigan voqealarni hikoya qiladi: muhandis şogirdi Pazu qölida Uçuvçi toş kristali bölgan Sita ismli qizni uçratadi. Bu toşni havo qaroqçilari, armiya va hukumat agentlari ovlaydi. Bolalar toş katta qiymatga ega ekanini va u afsonaviy qadimiy uçuvçi orol Laputaga yölni körsata olişini aniqlaydi.

Film 1986-yil 2-avgustda ekranga çiqdi. Qahramonlarga ovoz berişda Keiko Yokozawa, Mayumi Tanaka, Içirō Nagai va Minori Terada iştirok etdi. Yapония madaniyat vazirligining 2007-yilda ötkazgan sörovnomasiga köra, bu anime barça davrlar anime orasida uçinçi örinni egallaydi. Rossiyada film birinçi marta 2008-yil 31-dekabrda «Beşinçi kanal»da telekanalda namoyiş etildi. 2025-yil 20-martda film Rossiya kinoprokatiga qayta çiqarildi va Rossiyaning 30 dan ortiq şahrida kinoteatrlarda körsatildi.

Sita (yap. シータ, Şīta) — asosiy qahramon, erta yetim qolgan va Uçuvçi toş kristalini meros sifatida olgan qiz. Laputa hukmdorlari avlodi, merosxör malika, qadimiy yaşirin ismi Lyusita Toeru Ur Laputa (yap. リュシータ・トゥエル・ウル・ラピュタ, Ryuşīta Tooeru Uru Rapyuta). Uni öğirlab ketişgunça öz ajdodlari haqida heç narsa bilmagan toğ qişloğidan kelgan çöpon yetim qiz edi. Muska boşçiligidagi hukumat agentlari Sitani öğirlaydi. Qaroqçilarning dirijablga hujumi paytida Sita Muskani şişka bilan boşiga urib, toşni yana öz qöliga oladi. Keyin u yana Muska qöliga tuşadi, lekin uning yangi dösti, jasur bola Pazu uni qutqaradi. Filmning oxirida u Pazu bilan birga vayron qiluvçi sehrli sözni aytadi, şu tariqa Laputaning bir qismini yöq qiladi va Yer yuzidagi tinçlikni himoya qiladi.

Ovoz bergan: Keiko Yokozawa

Pazu (yap. パズー, Pazū) — asosiy qahramon, Sitaning tengqur, yetim, kon peçi ustasining yordamçisi. Xabarsiz yöqolgan otasi harbiy uçuvçi edi, bir safar parvoz paytida Laputani körgan va hatto uni suratga olişga ulgurgan. Pazu, otasi kabi, Laputani topişni orzu qiladi. U şaxtada işlaydigan Sitani havoda huşsiz holda suzib yurganini uşlab oladi va unga ğamxörlik qiladi. Keyinçalik u Sitani hukumat agentlari va harbiylar qölidan qutqariş uçun qaroqçi ayol Dora klaniga qöşiladi. Pazu juda jasur va kuçli. Şuningdek, u boşining mustahkamligi, epçilligi, qatʼiyatliligi va çaqqonligi bilan ajralib turadi. U qurollangan askarlardan Sitani jasorat bilan himoya qiladi. Pazu Sitani Muskadan, qaroqçilarni ölimdan qutqaradi va Sita bilan birga butun dunyoni Muska qulligidan qutqaradi.

Ovoz bergan: Mayumi Tanaka

Dora (yap. ドーラ, Dōra) — qattiqqöl va qöpol ayol, «osmon» qaroqçilar klanining boşliği. Öğillarini temir muşt bilan uşlab turadi, ular uning tödasining aʼzolari bölib, unga sözsiz böysunadi. Qahramonning dizayni börttirilgan yovuz jodugar obrazini eslatadi, lekin keyinçalik kiçik detallar — közlaridagi uçqunlar, yengil tabassum orqali u ikkinçi tomonini oçadi: taşqi qörqinçli qiyofa ortida ğamxör ona yaşiringan. Dora va uning butun tödasi filmning köp qismida Sitani taʼqib qildi, talismanni egallaş va Laputani topiş umidida bölişdi, lekin avval ularga ustaxona egasi, Pazuning boşliği, uning onasi va boşqa şahar aholisi, köça janjaliga aralaşgan odamlar xalaqit berdi, keyin esa Muska va general Moro askarlari; Dora tödasi Laputada asirga olindi, lekin Pazu ularni ozod qildi. Parçalanayotgan orol qismidan qoçayotganda Dora va öğillari yangi kema quriş uçun yetarli böladi deb umid qilib, bir qism boyliklarni olib ketişga ulguradi.

Ovoz bergan: Kōtoe Hatsui

Polkovnik Muska (yap. ムスカ, Musuka) / Romuska Palo Ur Laputa (yap. ロムスカ・パロ・ウル・ラピュタ, Romusuka Paro Uru Rapyuta) — antagonist, hukumat agenti, Sita kabi Laputa hukmdorlari avlodi, qadimiy yaşirin ismga ega, Laputaning qiroli bölişni, orolning yuksak texnologiyalarini, uning aholisi qaçonlardir işlatgan afsonaviy qurolni egallab, keyin butun dunyoni öz ixtiyoriga böysundirişni istaydi. Aqlli, ayyor va sovuqqon. Harbiylarga befarq, noaniq general Moroni turli yöllar bilan jiğiga tegadi va xörlaydi. Öz rejalarini amalga oşiriş uçun u Sitani öğirlaydi, uning böyniga osilgan uçuvçi toşni va uning uyi peçkasidagi Laputa belgisini körib qolgaç.

Ovoz bergan: Minori Terada

General Moro (yap. モウロ将軍, Mōro şōgun) — Laputani qidiriş bilan şuğullanuvçi harbiy boşliq. Noaniq va odobsiz, lekin askarlarni yaxşi boşqaradi. Muskani yomon köradi, unga işonmaydi va uni öz nazorati ostiga olişga hamma vaqt urinadi, lekin bu unga heç qaçon uddasidan çiqolmaydi. Muskani hujum qilişga bölgan muvaffaqiyatsiz urinişdan keyin askarlari bilan birga Laputadan yiqilib halok böladi.

Ovoz bergan: Içirō Nagai

Filmning yapon nomi ingliz yozuvçisi Jonathan Swiftning «Gulliverning sayohatlari» satirik asariga işoradir. Kitabning uçinçi qismida Lemyuel Gulliver Laputa uçuvçi oroliga yetib boradi, u katta magnit yordamida osmonda uşlab turiladi va uning aholisi falsafaga bağişlangan, keyin esa Yaponiyaga taşrif buyuradi. Aynan şu kitob Miyazakini filmni yaratişga undadi, asarning mazmuniga işora filmda ham bor — Pazu Sitaga Swift kitobidagi hamma narsa afsonalarga asoslangan uydirma ekanini, otasi esa haqiqiy Laputani körganini aytadi. Swiftdagi orol nomi ispança la puta — «fohişa» sözidan kelib çiqqan, Miyazaki anime nomini berganida bu haqda heç narsa bilmagan, özi aytganidek. «Gulliverning sayohatlari» kitobidan taşqari, Miyazakini bolaligida öqigan «Sabaku no Mao» mangasi ham ilhomlantirgan.

«Osmondagi qalʼa Laputa» filmini yaratişda Miyazaki 1985-yilda Uelsga qilgan safari katta taʼsir körsatdi; bu safar Britaniya kon işçilarining ish taşlaşlaridan köp ötmay amalga oşirildi. 1999-yilgi intervyusida rejissyor ish örinlarini himoya qiliş uçun kuraşgan kon işçilari jamoasiga qoyil qolganini bildirdi; aynan şu sababli u öz qahramoni, yoş Pazuni kon işçilari jamoasi bilan boğlamoqçi böldi va u körgan şaharçalardan biri Pazu yaşaydigan şahar uçun model böldi. Bu safarda Miyazakini şaxtyorlar tark etgan sanoat korxonalarining vayronalari ham hayratga soldi; bu vayronalar unga «Gindenburg» dirijablining halokatini eslatdi.

Uçuvçi orolning arxitekturasini yaratişda, uç qator kamayib boruvçi diametrli devorlar, ulkan daraxt bilan toj kiygan qalʼa va boğdagi şişa gumbaz kabi elementlar bilan, Miyazaki rassom Pieter Bruegel Kattaʼning «Bobil minorasi» tasviri va 1927-yilda suratga olingan Fritz Langning «Metropolis» filmi taʼsirida böldi.

Film 1985-yil 15-iyuldan 1986-yil 23-iyulgaça yaratildi; uning yakuniy uzunligi 124 daqiqa bölib, jami 381 xil rangdan foydalanilgan holda yaratilgan 69 262 ta tasvir mavjud.

«Osmondagi qalʼa Laputa» filmi Yaponiya kinoteatrlarida 1986-yil 2-avgustda namoyiş etildi. Film 2002-yil 4-oktabrda Yaponiyada Walt Disney Home Entertainment kompaniyasi tomonidan DVD körinişida standart va kollektsion versiyalarda, yapon va ingliz tillarida, subtitrlar bilan çiqarildi. Blu-ray Disc formatida film 2010-yil 22-dekabrda, HD DVD formatida esa 2014-yil 16-iyulda çiqarildi.

Film 1988-yilda nomaʼlum «Laputa: Uçuvçi orol» (ingl. Laputa: The Flying Island) nomli kompaniya tomonidan inglizçaga tarjima qilinib, dublyaj qilindi. Bu versiya 1995-yilda Yaponiya va Amerika Qöşma Ştatlari hududida namoyiş etildi, uni qabul qiliş esa ikkiyoqlama böldi. Keyinçalik, 1998-yilda «Uolt Disney» kompaniyasi, u «Ghibli» studiyasi filmlarini tarqatiş huquqiga ega edi, filmni yangi ingliz dublyaji bilan çiqardi. Yangi dublyajli versiya 1999-yilda kinoteatrlarda namoyiş etildi. AQŞda VHS va DVD formatida film 2003-yil 15-aprelda yapon, ingliz va frantsuz tillarida, ingliz tilidagi subtitrlar bilan çiqarildi (bu çiqariliş 17-aprelda DVDda çiqqan «Ruhlar öğirlagan» anime bilan bir vaqtga töğri keldi), 2010-yil 2-martda esa DVD naşri qayta çiqarildi. Blu-ray Disc formatida anime 2012-yil 22-mayda çiqdi.

Filmning Rossiya hududidagi DVD naşrini RUSCICO kompaniyasi amalga oşirdi. Hozirda sotuvda ikki variant mavjud — soddalaştirilgan (bir qatlamli disk, 4:3 tasvir, Dolby Digital 2.0 rus tilida ovoz) va kollektsion naşr (ikki qatlamli disk, 4:3 tasvir, Dolby Digital 2.0 rus va yapon tillarida ovoz, rus tilidagi subtitrlar, qöşimça materiallar: film yaratilişi haqida film, storibordlar).

Premyera 1987-yil 12-avgustda MTV Europe telekanalida özining dublyaji bilan bölib ötdi.

Hayao Miyazakining eng maşhur asarlaridan biri bölgan multfilm kino tanqidçilari tomonidan asosan ijobiy qabul qilindi. 1986-yilda film Anime Grand Prix mukofotiga sazovor böldi. Yapония madaniyat vazirligining 2007-yilda ötkazgan sörovnomasiga köra, bu anime barça davrlar anime orasida uçinçi örinni egallaydi (birinçi örinni «Evangelion», ikkinçi örinni «Nausicaä — Şamollar vodiysidagi malika» egalladi). 2016-yil may holatiga köra, Rotten Tomatoes saytidagi filmning örtaça reytingi 21 ta şarhga asoslanib 7,4/10 ni taşkil etdi (tanqidçilarning 95 foizi filmga ijobiy baho berdi).

«Osmondagi qalʼa Laputa» — qaroqçilar, janglar, robotlar, boyliklarni izlaş va Yer ustida hayajonli parvozlar bilan töldirilgan klassik sarguzaşt hikoyasi. Qahramonlar yovuzlarga qarşi turadi, baʼzi personajlar esa voqealar davomida duşmanlikdan ittifoqçilarga aylanadi. Eng esda qolarli kadrlarning bir qismi hayajonli quvğinlar va general askarlari robot bilan odamlar örtasidagi jang paytida hamma narsa portlayotgan devor ustidan Sitani qutqariş sahnalaridir. Anime syujetining asosida yoşlik va begunohlik qanday qilib kattalarning oçközligi va buzuqligini yengişi haqidagi klassik hikoya yotadi. Ikki boş qahramon ham oddiy şaroitda ösgan — Pazu kon işçisi oilasidan, Sita esa fermada ulğaygan. Ularning birinçi uçraşuvidan boşlab ularni yoş, nozik va begunoh muhabbat boğlaydi, lekin bu baribir haqiqiy muhabbatdir. Ularning his-tuyğulari butun hikoyani hissiy jihatdan bir butunlikka boğlaydi. Sodir bölayotgan voqealar taassurotini bastakor Joe Hisaişining ajoyib ishi ham kuçaytiradi.

Ikki boş qahramon — Pazu va Sitaning yuzlari anime tarixidagi eng esda qolarli yuzlardan biriga aylandi. Aniq çiziqlar sodir bölayotgan hamma narsani ularning yuz ifodasida aks ettirişga imkon beradi. Doradan taşqari boşqa personajlarning dizayni ança başoratli va ravşan.

Animeda buğ tortişi yoki parraklardan foydalanadigan köplab texnik qurilmalar tasvirlangan, bu esa XX asr boşidagi taxminiy muhitga mos keladi. Köplab ixtirolar ança qiziq, masalan, dvigatel va qanotlardan foydalanib, haşarotlar kabi qanot qoqib uçadigan kiçik havo kemalari — «möylaqlar». Yapon ixtiroçisi Kazuhiko Kakuta bunday möylaqni hayotga tatbiq etib, işlaydigan uçuvçi model yaratdi. Qaroqçilar kemasidagi aloqa uçun trubalar tizimi yoki kemadan ajralib planerga aylangan «qarğa uyasi» ham diqqatga sazovor.

Animeda yuzlab hayajonli kadrlar va manzaralar bor. Odamlar tomonidan yaratilgan barça ulkan inşootlar filmda katta eʼtibor bilan tasvirlangan — Pazu işlaydigan şaxtadan tortib, toğ ulanişiga tirkalgan, qatorli uylar, relslar, tunnellar va köpriklar bilan birga bölgan rodnoy şahrigaça, Muskaning toş qalʼasidan tortib Laputaning puxta işlangan xonalarigaça. Miyazaki asarlariga xos bölganidek, animeda köplab manzaralar va gözal körinişlar bor, ularning hammasi katta mehr va eʼtibor bilan çizilgan — bulutlar orasida suzib yuruvçi kemalar, qahramonlar uçib ötadigan ekinzorlar yoki Laputaning ösib ketgan xonalari. Hatto uçuvçi orolda qolgan yagona robot-qöriqçi ham öt qatlami bilan qoplangan, uning yelkasida esa quşlar joylaşgan.

Film Anime Grand Prix mukofotini ikki nominatsiyada — «Yilning animesi» va «Yilning seyyusi» nominatsiyalarida qölga kiritdi (1986-yil). Öşa yili «Yilning qahramoni» nominatsiyasiga Sita va Pazu personajlari nomzod qilib körsatildi. Şuningdek, «Kimi wo Nosete» qöşiği «Yilning qöşiği» nominatsiyasida ikkinçi örinni egalladi. 1987-yilda anime «Mainiçi» naşriyotining Nobuo Ofuji nomidagi mukofotiga sazovor böldi.

Filmga musiqani maşhur bastakor Joe Hisaishi yozdi. Saundtrek Yaponiyada Tokuma Japan Communications firmasi tomonidan 1986-yil 25-sentabrda çiqarildi. 1999-yilda çiqqan «Disney» kompaniyasining amerikaça dublyajli versiyasi uçun Joe Hisaishi saundtrekning bir qismini qayta yozib çiqdi, uni 90 daqiqagaça kengaytirdi va simfonik orkestr bilan treklar qöşdi.

Filmga boğliq yana bir qança saundtreklar va albomlar ham çiqarildi:

Tenkuu no Şiro Rapyuta Imeeji Arubamu <Sora Kara Futtekita Şoujo> (Laputa: The Castle in the Sky Image Album <The Girl Who Fell from the Sky>), 1986-yil 25-mayda çiqarildi;

Moşimo Sora wo Tobetara (If I Can Fly), 1986-yil 25-mayda çiqarildi;

Tenkuu no Şiro Rapyuta Saundotorakku <Hikouseki no Nazo> (Laputa: The Castle in the Sky Soundtrack <The Mystery of the Levitation Stone>), 1986-yil 25-sentabrda çiqarildi;

Tenkuu no Şiro Rapyuta Sinhuonii Hen <Taiju> (Laputa: The Castle in the Sky Symphony Version <The Huge Tree>), 1987-yil 25-yanvarda çiqarildi;

Kimi wo Nosete / Kimi wo Nosete (Gasşou) (Carrying You / Carrying You (Çorus Version)), 1988-yil 25-martda çiqarildi;

Tenkuu no Şiro Rapyuta Dorama Hen <Hikari yo Yomigae re!> (Laputa: The Castle in the Sky Drama Version), 1989-yil 25-fevralda çiqarildi;

Castle in the Sky ~Laputa: The Castle In The Sky USA Version Soundtrack~, 2002-yil 2-oktabrda çiqarildi;

Le Çateau dans le ciel, 2003-yil 14-yanvarda çiqarildi.