Porco Rosso

Porco Rosso (yapon. 紅の豚 Kurenai-no buta, «qizil çöçqa», xalqaro nomi ital. Porco Rosso — «qizil çöçqa») — Hayao Miyazaki rejissyorligidagi 1992-yilgi anime. Hikoutei Jidai nomli manga asosida suratga olingan. Miyazakining sözlariga köra, bu kattalar uçun multfilm.

Filmga buyurtmani Japan Airlines aviakompaniyasi bergan edi. Film Yaponiyadan AQŞga va orqaga uçadigan samolyotlarda namoyiş etilişi kerak edi. Dastlab muallif kiçik video çiqarişni rejalaştirgan edi, lekin oxir-oqibat töliq metrajli va jiddiy film yaratdi. Asos qilib Hikoutei Jidai mangasi olingan, lekin unda faşistlar va Porco bilan Jina örtasidagi sevgi çiziğiga deyarli işora yöq edi. Miyazaki «har bir erkak örta yoşga yetganda çöçqaga aylanadi» deb hisoblaydi. Marko Pagot — italiyalik animator va rejissyorning yaxşi dösti. Antagonist Donald Kyortiss amerikalik va jahon aviatsiyasining pionerlaridan biri Glenn Kyortiss şarafiga nomlangan. Voqea Dubrovnikda bölişi rejalaştirilgan edi. 1991-yilda Xorvatiya va Yugoslaviya örtasida uruş boşlandi va serb artilleriyasi şaharni öqqa tutdi. Şuning uçun syujet nomi aytilmagan Adriatika dengizidagi orolga köçirildi. Xususan, Dubrovnikning vayron bölişi filmning xarakteri özgarişiga sabab böldi. Körsatilgan gidrosamolyotlar haqiqatda mavjud bölgan, garçi ularning köpçiligida muallif dizaynni biroz özgartirgan. Şuningdek, gidroplanlar poygalari ham ötkazilgan. Aviatsiya tarixida alohida holatlar bölsa-da, havo qaroqçiligi «sanoati» mavjud bölmagan. Jinaga ovoz bergan Tokiko Kato taniqli yapon qöşiqçisi bölgan. Fransuz dublyajida boş qahramonga ovozni Jan Reno bergan. U özini maşhur qilgan «Leon» filmida «Çöçqalar odamlardan yaxşiroq» degan iborani aytadi, bu Miyazaki va «Porco Rosso»ga hurmat körsatişdir.

2013-yilda film Studio Ghibli tomonidan 1,85:1 formatda va DTS-HD Master Audio 2.0 ovozi bilan Blu-rayʼda çiqdi.

2008-yilda «Porco Rosso» Rossiyada litsenziyalandi. Namoyiş «2x2» telekanalida ötkazildi. 2020-yil 6-fevralda film Rossiya kinoteatrlarida qayta prokatga çiqdi. Şuningdek, 2019-yilda translyatsiya huquqlarini HBO Max xizmati sotib oldi, 2020-yilda esa Netflix. Jahon kassa yiğimlari past böldi: Box Office Mojo maʼlumotiga köra 1 916 840 dollar, The Numbers esa boşqa körsatkiçni — 3 898 548 dollarni keltiradi.

Işçi nomi Porco Rosso: The Last Sortie («Porco Rosso: Oxirgi parvoz») bölgan sikvel 2010-yildan boşlab Hayao Miyazaki tomonidan çiqarilişi rejalaştirilgan edi. U buni yapon «Cut» jurnaliga bergan intervyusida aytgan: «Agar keyingi ikki film muvaffaqiyatli bölsa va Suzuki-san „Qarib qolgan odamning hobbisi-da“, deb menga ruxsat bersa, men baxtliman». Rejissyorlikni Hiromasa Yonebayaşi qilişi mumkin edi.

Syujetga köra, voqealar Ispaniyadagi fuqarolar uruşi davrida bölib ötardi. Unda boş qahramon italiyalik ekspeditsiya korpusi tarkibida Savoia-Marçetti SM.79 Sparviero samolyotini boşqargan. U Guernikani bombardimon qilişda iştirok etgan-etmaganligi nomaʼlum. Ammo har qanday holatda bu uning birinçi filmdagi sözlari bilan ziddiyat tuğdiradi: «Faşist bölgandan köra çöçqa bölganim yaxşiroq».

2013-yilda «Şamol kuçaymoqda» çiqdi. Keyin «Gibli» studiyasida töliq metrajli filmlar ustidagi ish töxtatildi. Miyazaki avval ketdi, söng tanaffus oldi, keyin esa «Bola va quş» filmini suratga oldi. «Porco Rosso»ning ikkinçi qismi çiqişi bekor qilindi.

1993-yilda film ikkita «Mainiçi» mukofotini oldi: eng yaxşi animatsion film uçun (Hayao Miyazaki) va eng yaxşi musiqa uçun (Joe Hisaishi).

Şuningdek, film 9 ta mukofot va 5 ta nominatsiya oldi, jumladan Yaponiya Kino akademiyasining ikkita mukofoti (şu jumladan «Yilning eng yaxşi filmi» sifatida) va Amerika Ilmiy-fantastik akademiyasining «Saturn» mukofoti. Yana Anesi xalqaro animatsion filmlar festivalida «Eng yaxşi töliq metrajli multfilm» nominatsiyasida ğolib böldi.

Metacritic 11 ta şarh asosida 100 balldan 83 ball berdi. Rotten Tomatoesʼda 24 ta şarh asosida reyting 96 % ni taşkil etadi. Anime BFI röyxatiga köra 1925–2019-yillarda yapon rejissyorlari suratga olgan eng yaxşi 95 ta film röyxatiga kiritilgan. Paste jurnali röyxatida u eng yaxşi 100 ta anime filmi orasida 44-örinda turadi. Time Out jurnali röyxatida eng yaxşi 100 ta animatsion film orasida 68-örinda. Şuningdek, «Porco Rosso» «AnimeGid» jurnalining barça davrlardagi eng yaxşi 50 ta anime röyxatiga kiritilgan.

«AnimeGid» jurnali filmni noyob deb atadi: «„Porco Rosso“dan oldin Hayao Miyazaki kattalar uçun anime suratga olmagan. Şarhlovçi bu asarni Fellini ijodiga yaqin deb hisoblaydi. Bu eʼtirof, manifest, çöqqi, uni faqat bir marta hayotda zabt etiş mumkin. Muallif özi yaşaşni xohlagan dunyoni çizgan: osmon, samolyotlar, erkinlik — uçuvçi uçun jannat. „Faşist bölgandan köra çöçqa böliş yaxşiroq“ degan sözlar oxirigaça özing oldida halol qolişni anglatadi. Muhimi, «vijdon — rahm-şafqatning hosilasi». «Kasablanka» bilan öxşaşliklar ham yetarliça ötkazilgan, «mohiyati bir xil: Xamfri Bogart qahramoni sinikka aylangan, ammo insoniyat umidsiz emas».

Film.ru saytidagi şarhida Boris Ivanov 10 balldan 7 ball qöydi. Tanqidçining sözlariga köra, «Miyazaki harbiylaştirişni yoqtirmaydi, ammo 1984-yildan 1994-yilgaça yapon Model Graphix jurnali uçun harbiy texnikali komikslar çizganida baxtli edi». Rejissyorning oldingi filmlaridan farqli ölaroq, «Porco Rosso» kattalar uçun multfilm sifatida öylangan edi. Taxmin qilinganidek, «Gibli» Japan Airlines xalqaro reyslarida körsatiladigan örta metrajli yengil-ğayratli komediya çizişi kerak edi. Biroq loyiha ustida işlaş jarayonida sobiq Yugoslaviyada uruş boşlandi va Miyazaki syujetni qayta öylab çiqdi: sarguzaşt fojiaviy jihat bilan boyidi. Natijada film «Kasablanka»ga öxşab, komediya-farsa yönalişida körinadi. Bundan taşqari, «Porco Rosso» — «Rokki 3» mavzusining variatsiyasi, unda mağlub bölgan çempion revanşda öz ustunligini isbotlaydi. Şuningdek, animeni tugallangan finali bölgan «pilot» sifatida ham qabul qiliş mumkin. Oldinroq çiqqan Disneyning «Viraj-dagi möʼjizalar» multserialida gidroplan uçuvçisi va uning döstlarining sarguzaştlari hikoya qilingan edi. Ular örtasida şunçalik köp öxşaşlik bor, çunki Miyazaki «Çudesa»da işlaşganda Disney Television Animationʼga taşrif buyurgan. «Porco Rosso»ni ajoyib grafika, bilimdon filmlarga köplab işoralar, aviatsiya tarixi, kulgili, samimiy va sheʼriy lahzalar, Tokiko Katoning taʼsirçan qöşiği uçun tomoşa qiliş kerak. Multfilm «agar Miyazaki nafaqat ssenariyning dastlabki tahriridagi dialoglarni, balki syujetini ham puxta qayta işlaganida, ança yaxşi bölişi mumkin edi».

«Kino sanʼati» jurnali «Porco Rosso»ni Miyazakining eng ğalati, muallifona, «kattalar uçun» va eng kam maşhur filmi deb hisoblaydi. «Uning janrini bir maʼnoli aniqlab bölmaydi». Bu yerda yaratuvçining erta aviatsiyaga, Ekzyuperi kitoblariga, 1940-yillar Gollivud kinematografiyasiga, sotsializmga, Örta er dengizi manzaralariga va parvozlarga bölgan qiziqişi aks etgan. Oldingi ikki filmdan farqli ölaroq, harakatni vaqt va makonda aniq joylaştiriş mumkin: Adriatika dengizi sohili, taxminan Fiume Italiya faşistlari tomonidan qöşib olinişi arafasida, 1924-yil (öşa paytda Italiya aviatsiyasi dunyodagi eng ilğor aviatsiyalardan biri edi, bu aviaratsvirda namoyon bölgan). Porco — çap qaraşli, ehtimol anarxist yoki kommunist. Aniq körsatmalar yöq, lekin uni Mussolininig yaşirin politsiyasi ovlaydi. Uning qiyofasi nafaqat erta aviatsiya qahramonlari va antifaşistik Qarşilik jangçilari, balki Xeminguey, Raymond Çandler yoki Xamfri Bogart ruhidagi maʼlum kinematografik anʼanadan ham ilhomlangan: kam gapiradigan, sarkastik, haqiqiy his-tuyğularini sovuqqonlik yoki sinizm niqobi ortida yaşiradigan qahramon; «yolğiz böri», orqasida katta va ğamgin tajriba bor, lekin baʼzan özini ösmirdek tutadi. Asosiy harakat bölib ötadigan portlovçi şahar 1940-yillarning romantik nuarlarini eslatadi. Miyazaki bir neça aniq işoralar beradi: asosiy raqib va Porconing trikster-raqibi bölgan amerikalik uçuvçi «Kasablanka» filmi rejissyorining famildoşi. U Gollivudda Adriatikada voqea böladigan film suratga oliş uçun studiya bilan şartnoma tuzganini maqtanadi. Finalda boş rolda suratga tuşgan Kyortissning plakati körsatiladi. Marko Pagot taşqi körinişidagi anomaliya köproq realistik «laʼnat»ning ertak ekvivalenti bölib xizmat qiladi — qahramonni yolğiz va sarson hayotga mahkum qiladigan halokatli jismoniy va axloqiy şikast. Analog sifatida «Fiesta»dagi boş qahramonning yarasi va impotensiyasi yoki Filip Marlouning politsiyadan işdan böşatilişi va ajraşişini keltiriş mumkin. Tomoşabinlar Porco Rossoning sirini yeçişni kutadi: uni nima çöçqaga aylantirdi? U hazillaşib javob beradi: faşist bölgandan köra çöçqa böliş yaxşiroq; javob heç qaçon berilmaydi. Bu filmdagi yagona ğalatilik. Şarhlovçi xulosa qiladi: «Miyazaki öz sanʼatida fantastikani dozalaşda çegaraning oxiriga yetadi». Agar bu detalni olib taşlab, çöçqani oddiy odamga aylantirilsa, «film özining sezilarli jozibasining bir qismini yöqotadi». Porco Rosso — «malikaning öpişidan yana inson qiyofasini qaytarib oladigan sehrlangan şahzodalar avlodi». Lekin harakat ertak yoki fentezi olamida emas, balki «haqiqiy», tarixiy olamda röy beradi. «Miyazaki bir vaqtning özida XX asr birinçi yarmining „realistik“ naratividagi ertakona, mifologik mohiyatni oçib beradi va folklor fantastikasini realistik qiladi».