Dogville

Dogville (1930-yillar AQŞ)...

Yöq, qayta yozaman:

Dogville (ing. Dogville) — Lars fon Trier rejissyorligidagi 2003-yilgi film. Film şu bilan ajralib turadiki, unda deyarli dekoratsiya yöq: uylar va xonalarning çegaralari studiya polida faqat şartli ravişda belgilangan. Film «AQŞ — imkoniyatlar mamlakati» trilogiyasining birinçi qismi bölişi rejalaştirilgan edi. Filmning davomi — «Manderlay» (2005). Uçinçi qism «Washington» (ing. Washington) deb nomlanişi kerak edi, ammo u heç qaçon suratga olinmadi.

Vizual yeçim ataylab şartlilikka asoslangan. Voqea amalda teatr sahnasida röy beradi: aktyorlar tekis maydonda yuradi, deyarli barça dekoratsiyalar polga çizilgan tasvirlar bilan almaştirilgan. Köçalar ikkita parallel çiziq va ular orasiga yozilgan köça nomi bilan, uylar — uy rejalari bilan, qulupnay butalari — «qulupnay buta» yozuvi bilan butaning silueti bilan, hatto it ham çizilgan. Haqiqiy buyumlar sifatida faqat bir neçta eşiklar, ayrim mebel va avtomobillar xizmat qiladi. Şaxta kirişi ustida Dictum ac factum yozilgan — lotin tilidan tarjimada «Aytildi — bajarildi» degani.

Prologda şaharning önlab aholisi körsatiladi. Ularning barçasi yaxşi, simpatik odamlar sifatida, kiçik keçirilişi mumkin bölgan kamçiliklar bilan tasvirlanadi. Şaharça yozuvçi deb özini hisoblaydigan, lekin hali heç narsa yozmagan Tom Edison kiçik (Pol Bettani) közi bilan körsatiladi. Tom aholini «axloqiy qayta qurollaniş» mavzusidagi muntazam uçraşuvlarda iştirok etişga köndirişga harakat qiladi. U jamoaning maʼnaviy va axloqiy yetakçisi böliş uçun qarib borayotgan otasining örnini egallaşni xohlaydi.

Tom gangsterlardan qoçayotgan Greys (Nikol Kidman) bilan uçraşadi. Greys gözal va kamtar qiz bölib, yölini davom ettirmoqçi, lekin Tom unga yölning davomida juda qiyin ötiladigan toğlar borligini işontiradi. Suhbat paytida şaharga gangsterlar kelib qoladi va Tom Greysni yaqin atrofdagi şaxtaga yaşiradi. Gangsterlardan biri Tomdan qizni körmaganmi, deb söraydi. U salbiy javob beradi. Gangster Tomga mukofot vaʼda qiladi hamda Greys paydo bölsa, qönğiroq qiliş uçun telefon raqami yozilgan kartoçka beradi.

Navbatdagi uçraşuvda Tom Greysdan «körgazma» sifatida foydalanadi, yaʼni şaharliklarga jamoa qadriyatlariga sodiqligini va begona odamga yordam berişga tayyorligini körsatiş uçun. Şaharliklar işonçsizlik bilan qaraşadi, şunda Tom Greysga özini yaxşi odam ekanini isbotlaş imkoniyatini berişni taklif qiladi. Greysga ikki haftalik sinov muddati beriladi, Tom uçraşuvdan keyin unga tuşuntirganidek, şu muddat içida qiz şaharliklarning muhabbatini qozonişi kerak.

Tomning maslahati bilan Greys şaharliklar uçun mayda işlarni bajarişga yollanadi: yolğiz, közi ojiz Jek Mak-Key (Ben Gazzara) bilan gaplaşiş, dökonçani boşqarişga yordam beriş, Çak va Vera bolalariga qaraş va hokazo. Bir neça ikkilanişdan söng şaharliklar «haqiqatan ham zarurati yöq», ammo baribir şaharça hayotini yaxşilaydigan Greysning yordamini qabul qilişga rozi bölişadi. Greys jamoaning bir qismiga aylanadi.

Greys öz majburiyatlarini xursandçilik bilan bajaradi va hatto kiçik maoş ham oladi. Uning döstlari paydo böladi, jumladan, közi ojiz bölsa-da, körayotganday tutadigan Jek Mak-Key. Greys Mak-Keyni aldab, uning közi ojiz ekanini tan olişga majbur qiladi. Şu bilan u Mak-Keyning hurmatini qozonadi. Ikki hafta tugagaç, hamma uning qolişiga ruxsat beriş uçun ovoz beradi.

Greys baxtli, u Dogvillni va uning aholisini yaxşi köradi. Aholi unga iliq va xayrixoh munosabatda böladi. Greys pul yiğadi va şaharça dökonining vitrinasida köp yillar davomida chang bosib yotgan yetti dona çinni haykalçadan birini sotib oladi. Haykalçalar uning şaharga tegişliligining guvohi va ramzi bölib qoladi.

Politsiya yetib keladi va «Bedarak yöqolgan» yozuvi hamda Greysning suratli eʼlonlarini yopiştiradi.

Hamma narsa avvalgidek davom etadi, Mustaqillik kunini nişonlaşgaça. Bayramda şaharliklar Greys tufayli şaharça ança yaxşi joyga aylanganiga kelişadi, Tom esa unga ehtiyotkorlik bilan muhabbatini tan oladi. Greys ham Tomni sevişini aytadi.

Dogvillga yana politsiya keladi. «Bedarak yöqolgan» eʼloni «Politsiya qidiruvidagi» eʼlon bilan almaştiriladi. Greys bankni talon-taroj qilişda ayblanadi. Hamma Greys aybsiz deb rozi böladi, çunki bank talon-taroj qilinganda u şaharçada işlayotgan edi.

Şunga qaramay, Tom öylaydiki, endi aholi politsiya qidiruvidagi odamni yaşiriş orqali qöşimça xavfga duç kelayotgani uçun, Greys avvalgidan köproq işlaşi va bundan taşqari kamroq haq olişi kerak. Ixtiyoriy kelişuv bölib boşlangan narsa endi majburlaş tusini oladi: Greysga Tomning fikri unçalik yoqmaydi. Ammo itoatkor bölib, Tomga yoqişni xohlagani uçun u rozi böladi.

Greysning qöşimça yuklamasi muqarrar ravişda ish paytida xatolarga olib keladi. Şaharliklar jadvalning özgarişidan norozi bölib, noroziligini qizga tökadi. Vaziyat asta-sekin yomonlaşadi: erkaklar Greysni bezovta qila boşlaydi, ayollar esa unga tobora qöpol munosabatda bölişadi. Hatto Çak va Veraning taxminan 10 yoşli öğli ham Greysdan uni şapaloq bilan urişni talab qiladi va köp marta provokatsiya qilgandan söng erişadi. Şu paytda şaharga yana politsiya keladi va Çak Greysning özini himoya qila olmasligi yoki baqira olmasligidan foydalanib, uni zörlaydi.

Greys Tomga zörlaniş haqida gapirib beradi. Tom ğazablanadi va Çak bilan hisob-kitob qilmoqçi böladi. Greys uni qaytaradi va u bilan şahardan qoçiş imkoniyatini muhokama qiladi. Tom dökondan oxirgi ikki haykalçani sotib oladi. Çakning boğida işlaş örniga Greys u bilan jinsiy aloqa qilişga majbur böladi.

Vera Greysni Jeyson şapaloq urgani va Çak bilan jinsiy aloqa qilgani uçun ayblaydi hamda Greys öz kiçik maoşiga şaharça dökonidan sotib olgan çinni haykalçalarni sindiriş bilan tahdid qiladi. Greys uni keçirişni söraydi va Verani u bolalarga yunon falsafasini, xususan, stoiklar ğoyasini örgatganini eslatadi. Vera Greysga «imtiyoz» berişga qaror qiladi: u yettidan ikkita haykalçani sindiradi va agar Greys stoiklar ğoyasiga sodiqligini köz yoşini tutib qoliş orqali isbotlasa, qolganlarini sindirmaydi. Greys köz yoşini tuta olmaydi va Vera ularning hammasini qoldiqsiz sindiradi.

Tom va yuk maşinasi haydovçisi Ben yordamida Greys şaharçadan olma taşiş uçun möljallangan furgonda qoçişga harakat qiladi va Benga pul tölaydi. Pulsiz bölgani uçun Tom unga pulni otasidan qarzga olişini aytadi. 10 dollar olgaç, Ben qizni şahardan olib ketadi, unga atrofda politsiyaçilar köpligini aytadi va xavf uçun qöşimça tölov talab qiladi. Tölov sifatida u uni zörlaydi. Qizni zörlagandan söng, Ben uni Dogvillga qaytarib olib keladi. Şaharliklarga u qizning yuk maşinasi kuzoviga yaşirinça çiqib olganini tuşuntiradi.

Şaharliklar Tomni pul öğirlaşda şubhalanadi, ammo u aybni Greysga ağdaradi. Greysga Tom buni faqat şunday qilib, şubha uyğotmasdan uni himoya qila olişini tuşuntiradi. Greysning qul sifatidagi maqomi «rasman» tasdiqlanadi: qizga zanjirli böyinboğ taqiladi va u katta temir ğildirakka boğlab qöyiladi, şunda Greysning kuçi faqat şahar tekis yuzasi böylab harakatlanişga yetadi. Bundan taşqari, böyinboğga qönğiroqça boğlanadi, şunda şaharliklar uning kelganini bilib olişadi.

Endi barça ayollar Greysga qöpol va pisand qilmay munosabatda böladi, bolalar uning kulbasining oynalarini sindiradi va derazalarga loy otadi, erkaklar esa keçasi Greysni zörlaydi. Greysga jinsiy aloqa qilmagan yagona erkak — Tom qoladi.

Keç tunda, şaharning umumiy yiğilişida Greys Tomning maslahati bilan bosiq ohangda horijiylar qilgan barça narsalarni sanab beradi. Uyalgan şaharliklar hammasini inkor etadi va undan qutulişga qaror qiladi. Tom bu haqda Greysga xabar beradi va u bilan sevişmoqçi böladi. Greys rad etadi. Uning rad javobidan jahli çiqqan Tom, yana ham köproq — boşqa aholi kabi Greysni zörlaşga tayyor ekanini bilib, gangsterlarga şaxsan qönğiroq qiladi, söng yiğilişga qaytib, şaharliklarga hammasini aytib beradi.

Ertasi kuni şaharliklar Greysga xuşmuomala va mehribon bölişadi, unga ikki kunlik taʼtil berişadi. Tom qizga şaharliklar bilan gaplaşganini va uning ahvolini yaxşilaşga erişganini aytadi. Keyingi kunlarda Greys işlaydi, lekin endi haqorat qilinmaydi. Gangsterlarni kutilayotgan beşinçi kuni Tomning talabi bilan uning kulbasi keçasi qulflab qöyiladi. Körinişidan, u Dogvillda allaqaçon bir yil yaşagan.

Gangsterlar keladi. Tom va şaharliklar yiğilişi ularni iliqlik bilan kutib oladi. Greys ozod qilinadi va şu payt nihoyat maʼlum böladi: u qudratli mafiya guruhining boşliği qizi bölib, uyidan qoçgan va otasining qora işlari bilan heç qanday aloqasi bölişni xohlamaydi.

Katta qora Kadillakda ötirgan ota qizi bilan bahslaşadi. Uning fikriça, qiz manmanlik qiladi, çunki u özi amal qiladigan yuksak axloqiy tamoyillarga boşqalar ham rioya qilişini talab qilmaydi. Dastlab Greys uni tinglaşni istamaydi, lekin asta-sekin otasining haqligini tan olişga majbur böladi: öz tamoyillariga köra, u şaharliklarni eng şafqatsiz jazoga tortişi kerak.

Greys yana otasining qizi bölişga rozi böladi va şaharçani yöq qilişni buyuradi. Greysning buyruğiga köra, gangsterlar uni yoqib yuborişadi va barça aholini öldirişadi, faqat Tomni istisno qilib, uni oxirgi bölib Greysning özi revolverdan otib öldiradi. U Verani ham alohida şafqatsizlik bilan jazolaydi, uni har bir bolasining öldirilişini tomoşa qilişga majbur qiladi. Şundan oldin Verага bolalar öldirilmasligi vaʼda qilinadi, agar u köz yoşini tutib qola olsa. Greys faqat şahar iti Musaga rahm qiladi, u yonib ketgan Dogvill xarobalari orasida möʼjizaviy ravişda omon qolgan (sözma-söz ingliz tilidan «It qişloği»).

Taxminan 5 daqiqa davom etadigan titrlar Yakob Xoldtning «Amerikaça rasmlar» kitobidan olingan almaşinib turadigan suratlar fonida ötadi. Köpçilik suratlar Buyuk depressiya davriga oid bölib, odamlarning ahloqsiz yaşab, boşqalarni eziş bilan şuğullanişini körsatadi. Titrlar davomida Devid Bouining «Young Americans» qöşiği yangraydi.

Film bilan bir vaqtda Sami Saif rejissyorligidagi «Dogvill hikoyalari» (ing. Dogville Confessions, 2003) hujjatli tasmasi yaratilgan (boşqa tarjimalarda — «Dogvill eʼtiroflari», «Dogvill ikrorlari»). Unda aktyorlar kasbiy va şaxsiy qiyinçiliklar, şuningdek, rejissyor bilan murakkab munosabatlar haqida oçiq va hissiy gapirişadi; Lars fon Trier ijodiy usulni va film ğoyasini tuşuntiradi hamda aktyorlar bilan birgalikdagi işning asosiy şartlaridan biri töliq özaro işonç ekanini taʼkidlaydi.

Verа roli dastlab Katrin Kartlidj tomonidan ijro etilgan; u suratga oliş maydonçasini tark etişga majbur bölgaç, uning roliga Patrisiya Klarkson taklif qilingan. Film Kartlidj xotirasiga bağişlangan.

Kventin Tarantinoning fikriça, film 1992-yildan beri eng yaxşi yigirmtalik filmlar qatoriga kiradi.

Filmda XVIII asr italyan bastakori Jovanni Pergolezining musiqasi (xususan, «Stabat mater dolorosa») yangraydi, ammo titrlarda bastakor körsatilmagan.