A.I. Artificial Intelligence

Ilmiy-fantastik drama «Sunʼiy aql» (ingl. A.I. Artificial Intelligence, şuningdek AI yoki A.I. nomi bilan tanilgan) — Stiven Spilberg rejissyorlik qilgan, prodyuserlik va ssenariy muallifligini ham öz zimmasiga olgan Amerika filmi. U 2001-yilda Brayan Oldisning «Super-Toys Last All Summer Long» hikoyasi asosida suratga olingan. Boş rollarda Haley Joel Osment, Jude Law, Frances ÖConnor, Sam Robards, Jake Thomas va William Hurt ijro etgan. Film markazida Devid — sevişga dasturlangan bola-android.

«Super-Toys Last All Summer Long» hikoyasining kinoadaptatsiyasini yaratiş 1970-yillarda boşlangan. Kubrik hikoya muallifi Brayan Oldisni bölajak filmning umumiy konsepsiyasini yoziş uçun yollagan. 1985-yilda Kubrik özining uzoq yillik dösti Stiven Spilbergni Yan Xarlan bilan birgalikda kinokartina ustida işlaşga taklif qildi. «Warner Bros.» kompaniyasi «Sunʼiy aql»ni qöşimça moliyalaştirişga va prokat xarajatlarini qoplaşga rozi böldi. Film «produksion dözax» deb ataladigan bosqiçda qolib ketdi va 1989-yilda Oldis ijodiy kelişmovçiliklar tufayli Kubrik tomonidan işdan böşatildi. Bob Şou mualliflar qatorida juda oz vaqt turdi: u ish boşlaganidan olti hafta ötgaç, zöriqtirilgan ish jadvali tufayli loyihani tark etdi; şundan söng 1990-yil martida Şou örniga Yen Uotson keldi. Oldis keyinçalik taʼkidlagan: «U [Kubrik] meni nafaqat işdan böşatdi, balki mening duşmanimni yolladi». Kubrik Uotsonga asos sifatida «Pinokkio sarguzaştlari»ni olişni topşirdi; u «Sunʼiy aql»ni «Pinokkioning ayyor kiber-versiyasi» deb hisoblagan.

Uç hafta ötgaç Uotson Kubrikka ssenariyning dastlabki konsepsiyasini taqdim etdi, «Sunʼiy aql» ustidagi işini esa faqat 1991-yil mayida yakunladi — bu paytda 90 sahifali boşqa ssenariy varianti tayyor edi. Dastlab Jigolo Jo harbiy robot sifatida möljallangan edi, lekin Uotson uni jigolo-android bilan almaştirişni taklif qildi. Bu haqda Kubrik hazillaşdi: «Menimça, biz bolalar auditoriyasini yöqotdik». Şu orada Kubrik amerikalik yozuvçi Lui Begliyning avtobiografik «Wartime Lies» («Uruş yolğon gapiradi») romanini ekranlaştiriş uçun loyihani çetga surib qöydi, çunki u vaqtda kompyuter animatsiyasi imkoniyatlari Devid obrazini yaratişga yetmasligini hisobga olgan edi. Biroq Stiven Spilbergning «Yura davri parki» filmi (kompyuterda yaratilgan badiiy usullarni yangiça qöllagan holda) 1993-yil noyabrida çiqqaç, «Sunʼiy aql»ning rasmiy eʼloni böldi, unga köra loyihani işlab çiqariş 1994-yilda boşlanişi kerak edi. «Yura davri parki» ustida işlagan Dennis Myuren va Ned Gorman loyihaga vizual effektlar böyiça supervizorlar sifatida jalb qilindi. Lekin Kubrik ularning previzualizatsiyasidan va umuman Industrial Light & Magic bilan hamkorlik xarajatlaridan norozi edi.

1994-yil boşida film pre-prodakşen bosqiçida edi; unda konseptual rassom sifatida Kristofer «Fangorn» Beyker işladi, yordamçi ssenariy muallifi esa Sara Meytlend edi, u ertaklarga «feminist qaraş»ni olib kirdi. U aytişiça, Kubrik filmni hamişa «Sunʼiy aql» emas, «Pinokkio» deb atagan. Kris Kanningem yangi vizual effektlar supervizori böldi. Uning baʼzi işlari filmga kirmadi, lekin keyinçalik The Work of Director Chris Canningham («Rejissyor Kris Kanninghemning ishi») DVD-sida çiqarildi. Kanningem Devid obrazi uçun kiçik robotlar seriyasini modellaştirişda yordam berdi. Yan Xarlan şunday deydi: «Biz harakatlanuvçi rezina yuzli kiçkina bolani yasaşga urindik… Lekin bu töliq muvaffaqiyatsizlik bölib, dahşatli körinardi». Texnik maslahatçi sifatida Hans Moravek taklif qilindi. Maʼlumki, Jozef Mazello filmning boş rollaridan biri uçun proba topşirgan.

Şu orada Kubrik va Xarlan «Sunʼiy aql»ni rejissyorlik qiliş huquqini Stiven Spilbergga beriş kerak deb hisoblaşdi. Kubrik buni 1995-yilda unga taklif qildi, lekin Spilberg boşqa loyihalar bilan band edi va Kubrikni rejissyor bölib qolişga köndirdi. Köp ötmay loyiha Kubrikning «Közlarni keng yumib» (1999) filmini suratga oliş bilan band bölgani sababli töxtatib qöyildi. Lekin u loyihaga qaytmadi: 1999-yil 7-martda rejissyor vafot etdi. Şunday vaziyatda Xarlan va Stenli Kubrikning rafiqasi Kristiane Kubrik Spilbergni rejissyor örnini egallaşga köndirişdi. 1999-yil noyabrigaça Spilberg Uotsonning 90 sahifali konsepsiyasiga asoslangan ssenariy ustida işladi. «Yaqin uçraşuvlar» (1977) filmidan beri birinçi marta u öz filmining ssenariy muallifi sifatida ham iştirok etdi. Spilberg Uotsonning umumiy konsepsiyasini saqlab qoldi, lekin Kubrik rejalaştirgan, Jigolo Jo iştirokidagi baʼzi jinsiy xarakterdagi sahnalarni olib taşladi. Spilberg «Garri Potter va falsafa toşi», «Maxsus xabar» va «Geyşaning xotiralari» loyihalarini rejissyorlik qiliş ustida öylagani uçun pre-prodakşen bosqiçi 2000-yil fevral oyida töxtatib qöyildi. Qaror qabul qilingaç, u konseptual rassom sifatida yana Kris Bekerni taklif qildi.

Dastlab filmni suratga oliş 2000-yil 10-iyulda boşlanişi kerak edi, lekin suratga oliş avgustga köçirildi. Oregonda oçiq havoda bir neça hafta suratga olingaç, suratga oliş töliq Warner Bros. Studios paviloniga köçirildi. Svintonlar uyi 16-maydonçada (ingl. Stage 16) qurildi, 20-maydonçada (ingl. Stage 20) esa Qizil Şahar va boşqa sahnalar suratga olindi. Spilberg Kubrikning maxfiy kinoişlab çiqariş uslubini takrorlaşga qaror qildi: na aktyorlarga, na suratga oliş guruhiga ssenariyning töliq variantini bermadi, matbuotga suratga oliş maydonçasida bölişni taqiqladi va aktyorlarni loyihani sir saqlaşga majbur qildi. Işlab çiqariş bosqiçida robotlar böyiça ekspert Sintiya Brizil texnik maslahatçi sifatida jalb qilindi. Xeyli Joel Osment va Jud Lou öz yuzlarini robotsimon körinişga keltiriş uçun haftalar davomida protez grimi taqib yurişdi. Kostyum dizayneri Bob Ringvud («Betmen» va «Troya» filmlarida ham işlagan) Qizil Şahar aholisining kostyumlarini yaratiş uçun Las-Vegas-Stripdagi piyodalarni kuzatdi. Maʼlumki, Qizil Şahar ayrim sahnalarni suratga oliş uçun miniatyura maketi bölgan. Spilberg uçun «Sunʼiy aql»ning post-prodakşen bosqiçi «Maxsus xabar» filmiga tayyorgarlik sababli oğir keçdi.

Filmni reklama qiliş maqsadida «Warner Bros.» kompaniyasi bitta treyler va törtta tizer-treyler tayyorladi. Şuningdek, filmga mazmunan yaqin bölgan, Iordan Veysman va Microsoft jamoasi tomonidan yaratilgan «The Beast» nomli alternativ reallik janridagi öyin işlab çiqildi. Nyu-York kompaniyasi Atomic Pictures uşbu loyiha uçun, jumladan Cybertronic Corp. saytini ham qöşib, öttizdan ortiq veb-saytlarni yaratdi. Syujetga köra, öyinçi Evan Chan ismli kişining ölimi sirini oçişi kerak edi. Hammasi öyinçi istalgan qidiruv tizimiga «Jeanine Salla» sörovini kiritişi bilan boşlanardi — bu öldirilgan xodimning hamkasbi ismi edi; u turli soxta saytlarga köplab havolalar olardi, ular Atomic Pictures jamoasi tomonidan yaratilgan edi, va işni oçişga kirişardi. Öyinda uç milliondan ortiq foydalanuvçi röyxatdan ötgan edi.

Tomoşabinlarda «Sunʼiy aql» oilaviy film degan notöğri fikr paydo bölmasligi uçun filmga asoslangan öyinçoq yaratiş oldindan rejalaştirilmagan edi, garçi «Hasbro» kompaniyasi 2001-yil iyun oyida film çiqqandan söng darhol gapiradigan Teddi ayiqçasini sotuvga çiqargan. «Sunʼiy aql»ning premyerasi 2001-yilda 58-Venetsiya kinofestivalida bölib ötdi.

AQŞda film 2001-yil 29-iyunda 3242 ta kinoteatrda namoyiş etildi va birinçi dam oliş kunlarida 29 352 630 dollar yiğdi. AQŞda prokat davri davomida «Sunʼiy aql» jami 78,62 mln dollar yiğdi, boşqa mamlakatlarda esa 157,31 mln dollar, jahon böyiça umumiy yiğim 235,93 mln dollarni taşkil etdi.

Saundtrekni «Warner Bros. Records» audio-yozuv kompaniyasi 2001-yil 3-iyulda Audio CD formatida, öşa yilning 7-avgustida esa qöşimça materiallarni öz içiga olgan DVD-Audio formatida çiqardi. Asosiy kompozitor va prodyuser Jon Uilyams böldi — bu uning Stiven Spilberg bilan 17-hamkorligi edi («Ekstraterrestr», «Şindlerning röyxati» va boşqalar). Orkestr dirijyori Jon Neyfeld, qöşiqlar matnini esa Sintiya Veyl yozdi. Saundtrek «Oskar», «Grammy» va «Golden Globe» mukofotlariga nomzod bölgan. «For Always» va «For Always (Duet)» kompozitsiyalari — Lara Fabian va Josh Groban ijrosidagi vokal ijrolari — filmda işlatilmagan. 2010-yildan boşlab saundtrek va uning barça kompozitsiyalari alohida-alohida MP3 fayllar körinişida raqamli tarqatiş orqali taqsimlanmoqda.

Allmusic saytining muallifi Uilyam Rulman saundtrekni 5 yulduzdan 4 yulduz bilan baholadi va uni Jon Uilyamsning ijodidagi eng yaxşilardan biri deb atadi. Rulmanning qayd etişiça, musiqada zamonaviy kompozitor Filip Glass taʼsiri sezilib turadi, ayniqsa filmning asosiy mavzusi «The Meça World»da. «For Always» kompozitsiyasini ikkala variantda ham tanqidçi «jozibali, lekin hissiy jihatdan uzoq» deb hisobladi, «Abandoned in the Woods» va «Replicas» treklarini esa «yangi davr musiqasi» deb atadi. Filmtracks.com saytining tahririyati saundtrekka 5 yulduzdan 4 yulduz berdi. Allmusic tanqidçisi kabi, u ham Filip Glass taʼsirini payqadi, lekin bundan taşqari «minimalistik material»ning Stiven Reyxdan, «vokal segmentlar»ning esa Dyordʼy Ligetidan olinganini ham qayd etdi. Tracksounds.com saytining muallifi Kristofer Kolman saundtrekni 10 ballik şkalada 9 ball bilan baholadi va filmda «For Always» va «For Always (Duet)» pop-musiqa uslubidagi ikki trekni işlatmaslik qarorini «donolik» deb atadi, çunki ular «şunçaki filmning umumiy kayfiyatiga mos kelmaydi». Şarhlovçi bu ikki kompozitsiyani «Sunʼiy aql» uçun juda romantik deb hisobladi. Soundtrack.net saytining tahririyati saundtrekka 5 yulduzdan 3,5 yulduz berdi va uni «2001-yilning eng yaxşi saundtreklari» röyxatiga kiritdi. Şu saytning muallifi Dan Goldvasser uni ança ijobiy qabul qildi: «Şunga qaramay, Uilyams (yana bir bor) Spilberg filmi uçun musiqa yozib, yaxşi ish qildi». Ayniqsa u «The Meça World» kompozitsiyasiga eʼtibor qaratdi, uni «yengil va optimistik orkestrli filmga yaxşi uvertyura» deb atadi va baʼzan u «Hammasini eslaş» filmidagi mavzuga öxşab ketişini qayd etdi.

Film umuman olganda ança ijobiy tanqidlarga sazovor böldi. Rotten Tomatoes agregatorida u 181 ta şarh asosida 10 ballik şkalada 6,6 ball oldi, şundan 73 % tanqidçilar filmga ijobiy munosabatda bölişdi. Veb-sayt tanqidiy konsensusga tayanib filmni «Kubrikning sovuq qoronğiligi va Spilbergning iliq optimizmining qiziqarli, har doim ham silliq bölmagan birikmasi. Aytiş kerakki, bu film mahliyo qiluvçi» deb taʼriflagan. Soliştiriş uçun aytiş mumkinki, Metacritic agregatori 32 ta tanqidçi şarhiga asoslanib filmga 65 ball berdi, ular umuman olganda filmga xayrixoh munosabatda bölişgan. 2011-yilda taniqli kinotanqidçi va televizion körsatuv boşlovçisi Rojer Ebert «Sunʼiy aql»ni özining «Eng buyuk filmlar» (ingl. Great Movies) röyxatiga kiritdi, maşhur amerikalik kinotanqidçi Piter Travers esa filmni 2001-yilning eng yaxşi önta filmi qatoriga qöydi. «Film Comment» jurnali filmni tanqidçilar, dasturçilar, olimlar va kino arboblarining xalqaro sörovi asosida tuzilgan «Ön yillikning eng yaxşi filmlari» yuzligi röyxatida öttizinçi öringa qöydi.

Prodyuser Yan Xarlan Kubrik yakuniy filmni maʼqullagan bölardi, deb taxmin qildi. Maʼlumki, Kubrikning rafiqasi Kristiane «Sunʼiy aql»ni tomoşa qilişdan zavqlangan. Biroq Brayan Oldis kartinaga öz noroziligini bildirdi: «Bu bemaʼnilik. Ilmiy fantastika mantiqli bölişi kerak, bu yerda esa mantiqiy xatolar köp». Richard Korliss Spilbergning rejissyorligini, aktyorlarni tanlaşni va vizual effektlarni maqtadi. Rojer Ebert yozdi: film «jasur, texnik jihatdan mukammal, vaʼdaga boy, baʼzan esa undan közni uziş mumkin emas. Lekin filmning oxiri, boşida nima bölganini hisobga olsak, juda sayoz va sentimental. U sunʼiy bölib çiqdi, aqlli emas». Leonard Maltin filmga unçalik ijobiy bölmagan şarh yozib, uni 4 yulduzdan 2 yulduz bilan baholadi va şunday deb yozdi: «Bizning oldimizda qiziqarli hikoya namoyon böladi, asosan Osmentning aktyorlik öyini tufayli, lekin syujet bir neça notöğri burilişlarga uçraydi; oxir-oqibat u öz vazifasini bajarmaydi». U filmni «Kubrik va Spilbergning qaraşlarining qiziqarli, lekin noqulay gibridi» deb ham atadi. Bundan taşqari, Maltin Jon Uilyamsning musiqasini «taassurot qoldiruvçi» deb taʼrifladi. Jonatan Rozenbaum filmni ötgan ön yillikdagi eng yaxşi filmlardan biri deb atadi, Osmentning aktyorlik işini esa kino tarixidagi eng buyuk bolalar işlaridan biri deb hisobladi. Tanqidçining talqiniça, film kinematografning allegoriyasi bölib, şu bilan birga eng muvaffaqiyatli allegoriyalardan biridir. Rezensent fikriça, filmning yaratuvçilari inson va maşina örtasidagi tub farqqa eʼtibor qaratadi: professor Xobbi aytganidek, «inson tabiatining eng katta nuqsoni — mavjud bölmagan narsaga intilişdir». Paradoks şundaki, ssenariy böyiça barça yovuz qahramonlar odamlar; şu tufayli tomoşabin beixtiyor androidlar tomonida turadi. Şu bilan birga Rozenbaum filmni dunyoqaraşning çeklanganligi uçun tanqid qiladi: göyo ijodkorlar uçun Amerikadan taşqarida dunyo mavjud emasdek, bu esa XXI asr uçun bir xil nomaʼqullik. «New York Press» jurnalining kinotanqidçisi Armond Uayt filmga haqida yozdi: «Devidning jismoniy-jinsiy koinot orqali sayohatining har bir qismi oxirgi eşatologik vayronagarçilikda, ijodkor-mutafakkirlarning eng çuqur öylangan kinosi kabi falsafiy va mulohazakor bölib qoladi: Borzeygi, Ozu, Demi, Tarkovskiy».

Jeyms Berardinelli filmni jalb qiluvçi, baʼzan deyarli yorqin, lekin şohkor asardan uzoq deb atadi. «Kubrik va Spilbergning şunçalik kutilgan „hamkorligi“ maʼlum darajada umidsizlantiruvçi bölib çiqdi». Berardinelli kartinaning oxirini ham tanqid qildi: «Filmning sönggi öttiz daqiqasi qiziqarli, lekin muvaffaqiyatsiz: uzoq va keraksiz epilog zörlab katarsisga olib boradi — şuning uçun u soxta körinadi». Mik Lasalle salbiy şarh yozdi: «„Sunʼiy intellekt“ öz yaratuvçilarining barça yomon xususiyatlarini özida mujassam etgan, yaxşi xususiyatlari esa yöq. Şunday qilib, biz Kubrikning tuzilmasiz, egri-bugri, sekin çeksizligi va Spilbergning aniq bölmagan, yoqimli yengil fikrlaşi birikmasi bilan ish köramiz». «Sunʼiy aql»ni Spilbergning «birinçi zerikarli filmi» deb atagan Lasalle, şuningdek, filmning oxirida paydo bölgan robotlarni adaşib musofirlar deb atadi, Jigolo Joni «foydasiz» Jar-Jar Binksga öxşatdi va Robin Uilyamsni golografik Eynşteyn rolini ijro etgani uçun maqtadi.

«The New Yorker» jurnalining Devid Denbi «Sunʼiy aql»ni Pinokkio obraziga asoslangan konsepsiyasiga juda yaqin qolmagani uçun tanqid qildi. «The New York Times» tanqidçisi A. O. Skott filmni eng yaxşi ertak, hayajonli, intellektual jihatdan murakkab sarguzaşt hikoyasi deb atadi. Indyweek.com saytining muallifi Godfri Çeşir filmga ança salbiy munosabatda böldi. Uning şarhida yozilişiça, Monika Devidni örmonda taşlab ketganidan keyin film «„Beşinçi element“, „Qon bilan bitilgan“, „Hammasini eslaş“ va yana nimalardir aralaşmasi bölib qoladi». Çeşirning taʼkidlaşiça, Spilbergni qahramonning sunʼiy intellekt masalasi qiziqtirmaydi. Tanqidçi, rejissyor ğoyalari tugagaç, u harakatni futuristik dekor va boşqa filmlardan olingan elementlarga tayangan yomon ilmiy-fantastik kino turiga aylantirişini hisobladi. «Afişa» jurnalining şarhlovçisi Aleksey Vasilyev filmga yaxşi munosabatda böldi va u kinoda taqdim etilgan asar adabiyotda egallagan örinni — «Kiçkina şahzoda» asarini egallaganini qayd etdi. Tanqidçi rejissyorlik işini ham maqtadi va Spilbergning öliklarga hurmat hissidan xoli emasligini, fanatizmga çegaradoş ekanini maʼqulladi.

Spilberg filmga bildirilgan baʼzi tanqidlarga javoban, «Sunʼiy aql»dagi köp «sentimental» elementlar, jumladan finalning özi ham aslida Kubrik tomonidan öylangan, «qoronği» elementlar esa aksinça, uning özinikidir, deb bildirdi. Ssenariy muallifi Yen Uotson şunday degan edi: «Butun dunyoda „Sunʼiy aql“ katta muvaffaqiyatga erişdi (öşa yilgi kassa yiğimi böyiça törtinçi örin), lekin Amerikada emas, çunki, men allaqaçon aytganimdek, film umuman olganda Amerika didi uçun juda sheʼriy va intellektual edi. Bunga şuni qöşiş kerakki, baʼzi Amerika tanqidçilari filmni tuşunmadilar, masalan, sönggi 20 daqiqada musofirlar bor deb öylaşdi (aslida bu kelajak robotlari edi), va bu sönggi 20 daqiqalar Spilbergning sentimental qöşimçasi, garçi bu sahnalar meni tomonidan Stenli uçun yozilgan bölsa-da, keyin Stiven tomonidan suratga olingan».

«Sunʼiy aql»ning DVD-naşri 2002-yil 5-martda çiqdi. U DreamWorks kompaniyasining qaram kompaniyasi — DreamWorks Home Entertainment tomonidan tarqatildi va treylerlar, aktyorlar va ijodkorlar bilan intervyular, suratga oliş maydonçasidagi kadrlar va boşqalarni öz içiga olgan bir qança qöşimça materiallarni taqdim etdi.

Filmning VHS-naşri 2002-yil 13-avgustda faqat rumin tilidagi versiyada çiqdi. Ingliz tilidagi versiya öşa yilning 19-avgustida paydo böldi.

2011-yil 5-aprelda film Blu-ray formatida sotuvga çiqarildi. Tarqatuvçi sifatida Paramount Pictures kompaniyasining qaram kompaniyasi bölgan Paramount Home Entertainment çiqdi. Naşrga DVD-versiyadan olingan, taxminan bir soat davom etadigan qöşimça materiallar kiritilgan: filmni yaratiş va kinogruppaning ishi haqida SD ruxsatida önta qisqa metrajli rolik hamda HD sifatidagi ikkita treyler.