The Lives of Others

«Hayot boşqalarniki» (nem. Das Leben der Anderen, ingl. The Lives of Others) — 2006-yilda suratga olingan nemis dramatik trilleri, ssenariyçi va rejissyor Florian Xenkel fon Donnersmarkning debyuti. Film GDR davlat xavfsizligi vazirligi (Ştazi) agentlarining Şarqiy Berlindagi madaniy hayotni töliq nazorat qilişi haqida hikoya qiladi.

Film 2006-yil 26-martda Germaniyada ekranlarga çiqarildi. Şu bilan bir vaqtda filmning kinossenariysi nemis naşriyot uyi Suhrkamp Verlag tomonidan naşr etildi. AQŞda premyera 2006-yil 3-sentabrda Tellurayd xalqaro kinofestivalida bölib ötdi, prokat esa öşa yilning 12-noyabrida boşlandi. Rossiyada film birinçi marta 2006-yil 8-dekabrda «XX/7 Agent» nomi bilan namoyiş etildi.

Kartina 2007-yilgi «Oskar» mukofotini «Eng yaxşi çet tilidagi film» nominatsiyasida qölga kiritdi. Bundan oldin Germaniyada film «Deutsçer Filmpreis» mukofotining yettita sovrinini oldi, jumladan «eng yaxşi film», «eng yaxşi rejissyor», «eng yaxşi ssenariy», «eng yaxşi aktyor» va «eng yaxşi yordamçi aktyor» nominatsiyalarida; film 11 nominatsiyada taqdim etildi va bu bilan yuqori nemis kino mukofotida bir yilda nominatsiyalar soni böyiça yangi rekord örnatdi. Şuningdek, tasma 64-«Oltin globus» mukofoti marosimida «eng yaxşi çet tilidagi film» nominatsiyasida iştirok etdi. Dunyo böylab filmning kassa tuşumi 2 000 000 dollar byudjetda 77 000 000 dollardan oşdi.

Florian Xenkel fon Donnersmark bolaligi va yoşligini Nyu-York, Berlin, Frankfurt va Bryusselda ötkazdi. 1991-yilda Sankt-Peterburgda rus tili va adabiyotini örgandi va «rus tilini xorijiy til sifatida öqituvçi» mutaxassisligini oldi. 1993 yildan 1996 yilgaça Oksford universitetida siyosatşunoslik, falsafa va iqtisod böyiça ilmiy darajalar oldi. Maşhur britaniyalik rejissyor Richard Attenboro bilan amaliyot ötadi. Söng 1997-yilda Myunxendagi Televideniye va kino universitetiga öqişga kirdi.

«Hayot boşqalarniki» — Florian Xenkel fon Donnersmarkning birinçi töliq metrajli kartinasi. Bundan oldin u 4 ta qisqa metrajli film suratga oldi: «Mitternaçt», «Das Datum», «Doberman» va «Der Templer». Ulardan eng muvaffaqiyatlisi «Doberman» böldi, uni u 1999-yilda amaliyot vaqtida öz ssenariysi asosida suratga olgan. Film dunyoning 40 dan ortiq kinofestivalida namoyiş etildi va köplab mukofotlarga sazovor böldi, jumladan Maks Ofyuls nomidagi mukofot va Universal Studios studiyasining «Şokirovka qiluvçi qisqa metrajli film» nominatsiyasidagi mukofoti.

Florian Xenkel fon Donnersmarkning ikkala ota-onasi ham Şarqiy Germaniyadan edi. U Berlin devori qulaganda bola bölsa-da, odamlarning davlat qaramoğida bölganda his qilgan qörquvini sezganini aytgan.

Rejissyorning aytişiça, «Hayot boşqalarniki»ni suratga oliş ğoyasi unga Myunxendagi Televideniye va kino universitetida öqib yurganda «ijtimoiy» (sinfiy) film ssenariysini öylab topişga harakat qilayotganda kelgan. U musiqa tinglab, Maksim Gorkiyning Lenin eng sevgan musiqa asari Bethovenning «23-sonli fortepiano sonatasi» bölgani haqidagi sözlarini esga oldi. Gorkiy buni öz oçerkida batafsil yozgan:

2001-yilda rejissyor deyarli tört yillik suratga olişga tayyorgarlikni boşladi, uning katta qismini ssenariy yoziş egalladi. U qurbonlar va xavfsizlik xizmati xodimlari bilan suhbatlaşdi, tarixiy joylarga taşrif buyurdi. New York Times gazetasiga bergan intervyusida Donnersmark şunday dedi: «Men tösatdan tasavvur qildim: odam bosimli körinişdagi xonada quloqçin taqib ötiribdi va özi davlat va mafkura duşmani deb hisoblagan kişini tinglayapti; ammo quloqçindagi odam unga tuyğularini tegizadigan çiroyli musiqani eşitadi. Men ötirdim va bir neça soatdan keyin ssenariyning dastlabki variantini yozdim». Ssenariy rejissyor Myunxendan Berlinga köçib kelgunça, uning amakisi Gregor boş vazifasini bajargan Haylingenkroyts abbatligida bir oylik yaşaş davrida deyarli tugallangan edi. Nihoyat, Donnersmark Myunxendan Berlinga köçib ötgaç, ssenariyni tugatdi. Ilmiy maslahatçi sifatida unga Manfred Vilke yordam berdi.

Donnersmark filmni moliyalaştirişda qiyinçiliklarga duç keldi. Amerikalik jurnalist Jon Podxoretz, kinostudiyalarning Şarqiy Germaniya kommunizmi dahşatlari haqida film moliyalaştirişni istamasligi sababçi bölgan bölişi mumkin, deb taxmin qildi, garçi bu mavzu dramatizmga boy bölsa-da. Tanqidçi Berlin kinofestivali taşkilotçilari «Hayot boşqalarniki»ni tanlov dasturiga qabul qilişdan boş tortganining izohini şu yerda köradi.

Yoş prodyuserlar Maks Vidman va Kvirin Berg Donnersmarkning oldingi qisqa metrajli filmini allaqaçon prodyuserlik qilgan edi.

Sidni Pollak uşbu filmning Gollivud remeykini suratga oliş imkoniyatini körib çiqdi. Ammo 2008-yilda Pollak vafot etdi.

Saundtrekning rasmiy tarkibi 2007-yil 5-fevralda çiqarildi. Barça kompozitsiyalarni Praga filarmonik orkestri ijro etadi, dirijyor — Adam Klements.

Filmning bastakorlari Gabriel Yared va Stefan Muşa böldi; ular oldin rejissyor bilan taniş emas edilar. Saytning şarhlovçisi Tim Klark (soundtrack.ru) musiqada Yaredning öziga xos uslubini — nozik instrumental qöşimçalar va haşamatli kuylarni — qayd etdi.

Podxoretz «Hayot boşqalarniki»ni «heç şubhasiz, ön yillikning eng yaxşi filmi» deb atadi. Uilyam Bakli sindikatlaşgan ustunida tomoşa tugagaç, hamrohiga ögirilib: «Menimça, bu men körgan barça filmlar içida eng yaxşisi», deganini yozdi. Jon Miller bu filmni sönggi 25 yil içidagi eng yaxşi konservativ kartinalar röyxatida birinçi öringa qöydi.

Daily Variety uçun şarhda Derek Elli filmning kulrang yoki qattiq yaşil ranglardagi uslubini, Ştazining haqiqiy sobiq boş qarorgohidan foydalanilganini qayd etdi. Time jurnalida Richard Korlis bu filmga 2007-yilning eng yaxşi önta kartinasi röyxatida ikkinçi örinni berib, «Hayot boşqalarniki»ni yurakni ezuvçi va hayajonli triller deb atadi. Kino tanqidçisi Rojer Ebert kartinaga törtta yulduz qöydi va uni «yaşirin fikrlar va sirli istaklardan iborat kuçli, ammo sokin film» deb atadi.

Stefani Zaxarek Salon.com onlayn jurnalida kartina «hissiy tuzilma qatlamlari asosida qurilgan», deb yozdi. «Donnersmark ekrandagi voqealarni batafsil körsatadi: bir sahnada vazir Xempf maşinasida ayolni köngli uçun quçoqlayotganida biz uning katta oq içkiyimini köramiz — bu juda dahşatli bölmaganida kulgili tuyulişi mumkin edi».

Boşqa sahnada boş qahramon Visler özi tinglayotgan juftlikka hamdard böla boşlaydi. «Vislerning bu his-tuyğularga munosabati sezilmasdan, deyarli özini körsatmasdan unga kirib keladi, bu uni yanada işonarli qiladi», deb yozadi Zaxarek.

Podxoretz filmni The Weekly Standard jurnalida şarhlab, Vislerning munosabatidagi nozikликни Germaniyadan taşqarida hali tanilmagan aktyorga boğlaydi: «Bu sahna ajoyib xotirjamlik va deyarli hissiyotsiz tarzda aktyor tomonidan körsatiladi, u öz işini şunçalik gözal bajaradiki, buni sözlar bilan ifodalaş deyarli mumkin emas». Austin Chronicle uçun yozgan Josh Rozenblatt ham Muening öynaşiga qoyil qoladi: «Har qanday ajoyib aktyorlik singari, Muening sehri közga taşlanmaydigan kiçik detallar — u yerdagi kötarilgan qoş, bu yerdagi zörğa sezilar lablar harakati yordamida oldinga çiqadi. Bu sukutning uluğvorligi triumfidir».

Entertainment Weekly jurnalidagi Liza Şvarsbaum qahramonlar voqealarga taʼsir qiliş uçun heç narsa qilmaydigan sahnalarga eʼtibor qaratadi: «Baʼzan filmning eng keskin lahzalari minimal harakat bilan töla böladi — Visler şunçaki quloqçinda tinglayapti; Dreyman şunçaki karavotida yotibdi; şunçaki eşik közidan qarayotgan qöşni ayol, uning butun hayoti nima qilişiga, kimni körişiga boğliq. Bu asabni qitiqlovçi pauzalarda Xenkel fon Donnersmark tomoşabinga tanlov, qörquv, şubha, qörqoqlik va qahramonlik haqida bilişimiz kerak deb hisoblagan hamma narsani yetkazadi».

First Things jurnalidagi maqola Vislerning özgarişini himoya qiliş uçun falsafiy dalil keltiradi. Maqola muallifi Santyago Ramos filmning markaziy mavzusi Gerd Vislerning axloqiy özgarişi deb hisoblaydi. Uning fikriça, qayta tuğiliş jarayoni töliq asoslanmagan, ammo gözal. Visler gözallikning tuşunib bölmaydigan sirli taʼsiriga duç keladi va bu uni özgartiradi. Bu inson aqli bilan tuşunib bölmaydigan narsa.

Rejissyorning özi şunday dedi: «Özgarişlar keskin sodir bölmaydi, Visler asta-sekin öz mafkurasiga bölgan işonçini yöqotadi». Entoni Skott özining umuman ijobiy şarhini filmning odamlar özgaradimi yoki dunyo, degan savolga aniq javob bermasligi haqidagi sözlar bilan yakunlaydi. Britaniyaning elektron jurnali intervyuçisi Donnersmarkdan Skott fikriga qöşilişini söraganida, rejissyor javob berdi: «Men qöşilmayman. Bu bayonot meni biroz hayron qoldirdi, ammo hamma narsa siz “özgariş” sözi bilan nimani tuşunişingizga boğliq, deb öyladim».

Skottdan taşqari deyarli barça boşqa tanqidçilar Vislerning özgarişi filmning asosiy dramatik harakatlantiruvçi kuçi va uni tuşuniş kaliti ekaniga qöşiladi. Britaniyalik siyosiy şarhlovçi Timoti Garton filmdan qattiq taʼsirlandi, ammo Vislerning özgarişi unga juda tez va töliq işonarli emasdek tuyuldi. Unga katolik ssenariyçisi va blogeri Barbara Nikolozi ham qöşiladi; unga ham film juda yoqqan edi. Klayv Devis The Spectator saytidagi blogida filmning Vislerning aylanişini işonarsiz körsatganini yozdi: «Bu vaʼdali ğoya edi, ammo çalkaş va yetarli darajada işlanmagan ssenariy uni buzib yubordi». «Qahramonning bunday özgarişiga jiddiy turtki bölmagan», — dedi Kevin Dram.

Ramos bunday tanqidçi-muxlislar filmga biroz zarar yetkazişini taʼkidlaydi, çunki Vislerning özgarişi işonçliligiga şubha bildiruvçi har qanday tanqid faqat filmning umumiy mantiğiga emas, balki sanʼatkorning totalitarizm va mafkura ustidan hokimiyatiga ham şubha bildiradi.

«Kino sanʼati» jurnali xodimi Irina Şçerbakovaning fikriça, kinomatbuotning eng jiddiy eʼtirozlari aynan kapitan Vislerning işonarsiz qayta tuğilişiga qaratilgan. «Bu yovuzlikni ongli ravişda insonlaştiriş, tizimni oqlaş istagi; Vislerga öxşaş xodimlar esa u yerda bölmagan va bölişi mumkin ham emas edi; Brext sheʼrlaridan ham, “Appassionata” ovozlaridan ham heç kim yiğlamagan bölardi», — deb taʼkidlaydilar Ştazi tizimi işini köp yillar örgangan tadqiqotçilar.

Entoni Oliver Skott «The New York Times» gazetasida filmga şarh yozib, «“Hayot” yaxşi tayyorlangan» deb yozdi va qöşimça qildi: «suspens faqat sahnalar tuzilişi va filmning tempi hisobiga emas, balki hatto repressiv jamiyatda ham odamlar yaxşi irodaga ega bölişi ğoyasi hisobiga yaratiladi. Bir sahnadan ikkinçisiga ötayotganda, qahramon bir zumdan keyin qanday qaror qabul qilişini heç qaçon bilmaysiz».

Los Angeles Times gazetasi kino tanqidçisi Kennet Tyuran dramatik keskinlik filmda batafsil öylangan syujet yordamida yaratilişiga qöşiladi; u qahramonlarni «faqat bitta alohida harakatning narxi nafaqat qahramonlarning hayoti, balki ularning ruhi uçun ham juda yuqori bölgan, oğir va yuqori xavfli vaziyatlarga qöyadi». Kino «murakkab axloqiy-siyosiy vaziyatlarda töğri qarorni tanlaş barça ikkilanişlardan eng dramatik ikkilaniş bölişi mumkinligini işonarli körsatadi».

Zaxarek, Skott, Podxoretz va Tyuran — hammasi, film Şarqiy Germaniya hokimiyat elitasi yadrosidagi korrupsiyani juda kuçli va nozik tasvirlagani bilan birga, u çirigan tizimdan yuqoriga kötarila oladigan odamlarga eʼtibor qaratişini taʼkidlaydilar. Podxoretz iborasi bilan aytganda, «bu kinematografik asar — ajoyib keskin triller niqobi ostida insonning tabiatini örganişdir».

Natalya Ryabçikova «Utro.ru» elektron gazetasidagi filmga şarhida nemis kinematografçilarining ham, birlaşgan mamlakat aholisining 56 foizining ham Ştazi mavzusiga tegişni istamasligini qayd etadi; «Hayot boşqalarniki» Şarqiy Germaniya hayotida Ştazi roli haqida birinçi jiddiy bahslarning katalizatori böldi, deb hisoblaydi. «Nastoyaşçee kino» jurnalidan Mariya Grositskaya kartina «naiv, ammo şunga qaramay olijanob ğoya bilan öziga jalb qiladi», deb hisoblaydi. U şuningdek, hozirda na şirin, soxta baxtli oxirlar, na pafosli tragizm yöq bunday kinolar kam suratga olinayotganini qayd etadi.

«Gazeta.ru» internet naşridan Ivan Kulikov Ştazi xodimining, kuzatilayotganlarning sevgisini özining proститutka bilan bölgan jonsiz harakati bilan soliştirgani sababli, uning solih odamga aylanişiga töliq işonmaydi; tanqidçi şuningdek bu film rejissyorning GDRda qançalik jirkanç bölganini körsatişga urinişi, ammo unçalik muvaffaqiyatli emasligini qayd etadi. Aksinça, «Itogi» jurnali uçun maqolada Dilyara Tasbulatova maxfiy politsiya ofitserining bunday qayta tuğilişiga işonadi, buni tarixdagi real holatlar bilan asoslaydi va rejissyor qayta tiklagan yaqin ötmişning takrorlanmas muhitini, dahşatli aniqlik bilan, alohida taʼkidlaydi. «Vremya novostey» gazetasida Alyona Solntseva filmning asosiy ğoyasini ajratişga harakat qiladi: «Qörquvning buzuvçi kuçi eng nozik, mehribon, isteʼdodli odamlarni ham yançib yuborişi mumkin; boşqa tomondan, çuqur vaziyatga boğlangan inson qadr-qimmatini saqlab qolişi mumkin».

Neomarksist Slavoj Jizhek «In These Times» uçun filmga şarh yozib, film GDRning bosimli muhitini yumşatadi, deb yozgan, masalan, sahnada disident vazir madaniyat bilan qarşilik körsatadi va heç qanday oqibatga duç kelmaydi. Jizhek şuningdek dramaturg qahramoni haqiqatga öxşaş böliş uçun juda sodda ekanini taʼkidladi: «Film qattiq kommunistik qalpoq ostida yaşaşning hazilkaş formulasini eslatadi, u uç tamoyildan iborat: şaxsiy halollik, rejimni samimiy qöllab-quvvatlaş va aql — insonning uçta tamoyilga birdaniga amal qilişi mumkin emas edi, faqat ikkitasiga mumkin edi; Drayman muammosi şundaki, u haqiqatan ham uçala tamoyilga ham amal qiladi».

Filmning boşlanğiç sahnasi Hohensçönhausen qamoqxonasida bölib ötsa-da, u boşqa joyda suratga olingan, çunki memorial direktori Xubert Knabe Donnersmarkka ruxsat berişdan boş tortgan. Knabe «Ştazi xodimini qahramonga aylantiriş»ga qarşi çiqdi va rejissyorni kinoni özgartirişga köndirmoqçi böldi. Rejissyor bunday rivojlanişga misol sifatida «Şindlerning röyxati»ni keltirdi. Knabe şunday javob berdi: «Bu — turli narsalar. Oskar Şindler bölgan. Heç qanday Visler bölmagan». Şarqiy Germaniyalik disident qöşiqçi-şoir Volf Byrman 2006-yil martda «Die Welt» gazetasida yozdi: «Filmda körsatilgan umumiy siyosiy vaziyat haqiqiy — men syujetdan hayajonlandim. Ammo nega? Ehtimol, meni şaxsiy ötmişimdan xotiralarga öxşaş köplab jozibali detallar taʼsirlantirgandir — 1965-yilda işim butunlay taqiqlangan va 1976-yilda fuqaroligimdan mahrum etilgan payt orasida».

Ştazi haqidagi kitob («Ştazilend») muallifi Anna Fander «The Guardian» uçun filmga şarhida Ştazi xodimi boşliqlaridan maʼlumotni yaşiriş imkoniga ega emas edi, çunki Ştazi xodimlari kuzatilar va ular kam hollarda yakka işlab, jamoalarda harakat qilar edilar, deb yozdi. U Donnersmarkning sözlarini keltiradi: «“Hayot boşqalarniki” — bu, avvalambor, odamlarning notöğri yönalişda qança yurmasin, töğri ish qiliş qobiliyati haqidagi insoniy drama». Fander şunday javob berdi: «Bu — quvonçli fikr. Va bu kino haqiqatga mos kelmasa-da, şunçaki ajoyib».