Talk to Her

Hable con ella («Unga gapir») — Pedro Almodóvarning 2002-yilda Kann kinofestivalida premyerasi bölib ötgan filmi. Rejissyor özining odatiy uslubidan biroz çetga çiqib, klassik melodrama usullaridan foydalanadi. U bir vaqtning özida bir neçta hikoyani olib boradi, ular bir-biriga yaqinlaşadi, özaro çatişadi va bir-birini közgudagidek aks ettiradi, xuddi Krzysztof Kieślowskiyning hikoyalari kabi. Rejissyorning asosiy eʼtibori sevişganlar örtasidagi tölaqonli muloqotning ahamiyatiga va bu muloqot yöqligidan kelib çiqadigan muammolarga qaratilgan.

Ssenariy yozilişiga turtki bölgan voqea Ruminiya morgidagi xodim haqidagi haqiqiy hikoya böldi. U letargik uyquga ketib, şifokorlar tomonidan ölik deb topilgan ayol bilan jinsiy aloqaga kirişga urinib, uni hayotga qaytargan, biroq şunga qaramay jinoiy javobgarlikka tortilgan. Jonlangan ayol va uning oilasi unga minnatdorçilik bildirgan bölsa-da, bu baribir şunday bölgan. Bu hikoyadagi naturalistik lavhalarni yumşatiş uçun Almodóvar özining eʼtirof etişiça, filmning hikoya tuzilmasini murakkablaştiriş xavfiga bordi va uni harakat rivojini yaşirin şaklda oçib beradigan turli-tuman kiritmalar bilan boyitdi.

«Unga gapir»dagi barça boş qahramonlarni rejissyor oldin heç qaçon birga işlamagan aktyorlar ijro etgan. Film köplab kino mukofotlarini qölga kiritdi, jumladan, eng yaxşi original ssenariy uçun «Oskar» va yil eng yaxşi filmi sifatida «European Film Awards» mukofotini.

Qahramonlarning kasalxonada bölişi bilan boğliq köplab flesh-beklar («kasalxona — xotiralar uçun ideal joy, u yerda vaqt oddiy hayotdagidan boşqaça oqadi», — deb qayd etadi rejissyor) Beninyoning Alisiya bilan, Markoning esa Lidiya bilan tanişuv tarixini oçib beradi. Flesh-beklar matosi oquvçan bölib, ular flesh-forvardlar bilan aralaştirilgan, şuningdek, bir xil sahna ikki marta takrorlanişi mumkin. Xotiralar qatoridan tomoşabin filmning tört boş qahramoni haqida quyidagi faktlarni bilib oladi.

Beninyo (Javier Cámara) — Alisiyaga deyarli sutkasiga yigirma tört soat qaraydigan hamşira. U özi tan olganidek, atrofdagilar uni psixopat deb hisoblaydi. Öttiz yoşdan oşgan bölsa-da, uning heç qanday jinsiy tajribasi yöq. Yigirma yil davomida u karavotga mixlangan onasiga qaragan, garçi filmdan onaning haqiqatan kasal bölgani yoki, Beninyo bir joyda aytib qöyganidek, şunçaki dangasa bölgani noaniq. Onasi vafotidan keyin u kvartirasining derazasidan xoreograf Katerina Bilova öz studiyasida ötkazadigan balet darslarini kuzata boşlaydi. U yerda u Alisiyani köradi. Qiz bilan yaqinroq tanişiş uçun u psixiatr otasining uyiga qatnay boşlaydi va özini yaşirin gomoseksual deb körsatadi. Beninyo Alisiya bilan bir neça söz almaşişga ulgurmasdan, avtohalokat sodir böladi va qiz huşsiz holatga tuşib qoladi. Beninyoning eʼlon qilingan jinsiy yönalişi uni Alisiyaning orzu qilingan tanasiga yöl oçuvçi ruxsatnomaga aylantiradi. Qizning otasi Beninyoning vafot etgan onasiga qaraş tajribasini hisobga olib, uni karavotga boğlangan qizini kuzatiş uçun yollaydi. Uning yönalişini hisobga olganda, undan ojiz ayol tanasiga tajovuz qiliş kutilmaydi. Beninyo unga, ular kelajakda uyni qanday jihozlaşi haqida sekin-asta gaplaşadi, töliq işonç bilan, Alisiya uni eşitib, tuşunadi deb. U uning muşaklarini mehr bilan massaj qiladi, manikyur qiladi, eng şaxsiy muolajalarni bajaradi.

Alisiya (Leonor Watling) — filmning köp qismida harakatsiz holatda ötadigan balerina. Uning otasi muvaffaqiyatli psixiatr, uzoq vaqt oldin vafot etgan onasining örnini katta dösti va ustozi — Katerina Bilova bosgan. Böş vaqtida Alisiya kinoteatrga boradi va u yerda sukut saqlovçi filmlarni tomoşa qiladi. Avtohalokat natijasida u komaga tuşadi va Beninyoning qaramoğiga ötadi. Beninyo uning örniga uning odatdagi hayotini yaşaydi: qizning sevgan balet tomoşalariga boradi (film ulardan birida boşlanadi), sukut saqlovçi kinolarni köradi, va «uyqudagi gözal»ga öz taassurotlarini gapirib beradi. Filmda u toza qoğoz varağiday körinadi, uning mavjudligi psixologikdan köra köproq jismoniy. Kamera köpinça uning yalanğoç tanasini tasvirga oladi, uni Beninyo deyarli diniy hurmat bilan örab turadi; hatto oddiy tozalaş ham rejissyor tomonidan muqaddas narsa sifatida körsatiladi. «The New York Times» tanqidçisi taʼkidlaganidek, Almodóvarning tanaga öziga xos munosabati — «heç bir boşqa rejissyor inson terisini bunçalik muhabbat bilan suratga olmaydi» — filmning syujetni şakllantiruvçi elementlaridan biriga aylanadi.

Marko (Darío Grandinetti) — sayohat qöllanmalari yozib kun köradigan argentinalik jurnalist. Uning erkakligi Lidiya bilan munosabatlar boşlangan epizodda namoyon böladi: u ikkilanmasdan Lidiyaning uyiga kirib, u yerga sudralib kirgan ilonni öldiradi. Şu bilan birga u köz yoş tökadi, bu esa uning butun film davomida qilgan harakatlariga xos. Intervyularida rejissyor Markoning dastlab muammolari bor ayollarga tortilişiga işora qiladi. Uning oldingi sevgilisi giyohvand ayol bölgan. Lidiya unga qiziqib qolgan, qaçonki u kasbi hayot uçun doimiy xavf bilan boğliqligini bilib olgan. Beninyodan farqli ölaroq, Marko özi içiga berkingan. Dastlab hatto Beninyo ham uni bu hissiy pilladan çiqara olmaydi. Filmda jangdan oldingi suhbat sahnasi ikki marta takrorlanadi, unda Lidiya Markoni u bilan gaplaşganda özi bilan özi gaplaşayotganlikda ayblaydi. Lidiyaga bölgan işqining özaro emasligini bilib, Marko sevgisi obyekti bilan aloqa izlaşni davom ettiriş örniga (Beninyo qilganidek), Lidiyani öz kasalligi bilan yolğiz qoldiradi. Markoning hissiy evolyutsiyasi faqat filmning oxiriga yaqin sezilarli böladi, qaçonki u Beninyoga yordam qölini çöziş uçun qamoqxonaga bora boşlaydi.

Lidiya (Rosario Flores) — filmning eng sezgir va hissiy qahramoni, «Pikasso uslubidagi yuz» bilan. Rejissyorning eʼtirof etişiça, u Lidiyani tореador qilgan, çunki kasbini ölim bilan boğlaşni istagan. Boşqa joyda u rejissyorlik kasbining tореador kasbiga öxşaşligiga işora qiladi: ikkala holatda ham diqqat jamlaş va intuitsiyaga işonç talab qilinadi. Lidiyaning özi Markoga bu erkaklar kasbini özi tanlaganini, otasining amalga oşmagan orzusini röyobga çiqariş uçun şunday qilganini aytadi. Bunday odatdan taşqari kasb unga keng şuhrat keltiradi va tabloidlar uning romantik aloqasi va boşqa tореador — «Valensiyalik bola» bilan keyingi ajralişini qizğin muhokama qiladi. Komik tarzda ötkazilgan tok-şouda Lidiyani körgan Marko u bilan intervyu kelişib oladi. U Lidiyani uyigaça kuzatib qöyadi va u yerda uning sirini bilib oladi: jasoratini körsatişiga qaramay, Lidiya ilonlardan vahimaga tuşadi. Halokatli jang arafasida Lidiya va Marko uning sobiq döstining töyida bölişgan. Yoş turmuş qurganlarga qarab, Lidiya yiğlab yuboradi va Markoga korridadan keyin ular gaplaşişi kerakligini aytadi. Keça aytilmagan gaplar Lidiyani şunçalik bezovta qiladiki, jang paytida u jiddiy xatoga yöl qöyadi va buqa uni xurujga uçratadi. Ança keyinroq Marko tuşunadiki, öşa daqiqada Lidiyani band qilgan narsa uning özi emas, balki u yaşirinça qonuniy nikohga ötişga tayyorlanayotgan «Valensiyalik bola» bölgan.

Filmning naratif arxitektonikasi ikki juft sevişgan — Beninyo va Alisiya, Marko va Lidiya örtasidagi özaro taʼsirga asoslanadi. Marko bilan Lidiya va Beninyo bilan Alisiya örtasidagi ruhiy yaqinlik lahzalari «Marko va Lidiya» va «Beninyo va Alisiya» degan titrlar bilan taʼkidlanadi. «Alisiya va Lidiya» degan titrlar erkaklar ayollarni ğildirakli aravaçada kasalxona hovlisiga «sayrga» olib çiqqanda paydo böladi: ularning holatiga qarab, komadagi ayollar bir-biri bilan suhbatlaşayotgandek tuyuladi. «Bu juftlikda uyat ham, vijdon ham yöq. Ayollar hamma narsani bir-biriga aytib berişadi», — deb hazillaşadi Beninyo. «Marko va Alisiya» degan titr filmning sönggi sahnasida paydo böladi va ularning film xronometraji çegarasidan taşqarida yaqinlaşişiga işora qiladi. Şu paytga kelib Marko Beninyoning kvartirasida va uning yotoğida örnini egallagan, endi esa, ehtimol, döstining Alisiya bilan xayoliy munosabatlarida ham uning örnini bosadi.

Törtlikning bir-biriga eng kam boğlangan nuqtalari — Beninyo va Lidiya, lekin ularni ham ota (Lidiya uçun) va ona (Beninyo uçun) oldidagi çeksiz sadoqat boğlaydi. Bundan taşqari, ikkalasi ham öz jinsiga xos bölmagan kasbni tanlaydi. Ikki ayolning jismoniy tabiatini taʼkidlab, rejissyor ularga juda sport bilan boğliq, faol kasblarni beradi: Alisiya — balerina, Lidiya esa — tореador. Biroq Almodóvar qahramonlarining jinsiy yönaliş xususiyatlari moslaşuvçanligi bilan ajralib turadi. Ekrandagi vaqtning köp qismida ayol personajlar harakatsiz, anʼanaviy ayollik rollarini esa ularning şeriklari öziga oladi: barça tökilgan köz yoşlar va filmda aytilgan barça mehrli sözlar aynan ularning uluşiga tuşadi. Şu bilan birga erkaklar bir-birini töldiradi: Beninyo deyarli butun vaqtini palatada ötkazsa-da, töxtovsiz gapiradi, tabiatan tinç ötirmaydigan Marko esa jim.

Almodóvar birinçi marta ekranda erkaklar va ayollar örtasida hissiyotlarning ideal muvozanatini yaratişga muvaffaq böldi: birinçilari töxtovsiz gapirardi, ikkinçilari esa tinglab va faqat quloqlari bilan sevib, jim turardi. Balki sevgi uyğunligining siri şunda bölsa kerak? Agar ayollar gapira olmaganida, Almodóvarning erkaklariga sodomiya gunohiga berilişga töğri kelmasdi, baʼzilari esa hatto jinsini özgartirişi kerak bölmasdi.

Törtlik qahramonlarining hammasidan Beninyo va Alisiya munosabatlari taşqaridan eng ğayritabiiy körinadi, çunki ularda özaro munosabat yöq. Komagaça Alisiya Beninyoga nisbatan heç qanday iliq tuyğu bildirmagan edi. Beninyoning falajlangan Alisiyaga qaratilgan «bizdek yaxşi kelişadigan juftliklar kam» degan gapi uning haqiqat bilan uzilişini oçib beradi. Rejissyorning sözlariga köra, Beninyo haqiqiy dunyo bilan parallel, lekin öz mantiğiga böysunadigan dunyoda yaşaydi. Sukut saqlovçi filmni tomoşa qilganda u uni Alisiya bilan öz munosabatlariga proyeksiya qiladi va uning tanasiga nisbatan his-tuyğularini anglab yetadi:

Bu mehr nihoyat böğilişga öxşab qoladi. Beninyo uçun film — nafaqat haqiqat aksi, balki uning orzular dunyosining çöqqisi. Şu bilan birga, u uni halokatga olib keladi.

Bu anglaş halokatli jismoniy yaqinlikka olib keladi, uning natijasida Alisiyaga hayot qaytadi, Beninyoni esa u tark etadi. «Beninyo» ismining özi (u «xuşmuomala, rahmdil, zararsiz» deb tarjima qilinadi) bu kontekstda istehzoli maʼno kasb etadi, biroq rejissyor öz qahramonining «begunohligi»ni — uning bu dunyo işlarida töliq tajribasizligi maʼnosida — qatʼiy taʼkidlaydi. Jamiyat uni şerigining roziligisiz qarama-qarşi jinsdagi şaxs bilan jinsiy aloqada, yaʼni zörlaşda aybdor deb hisoblasa-da, Beninyo uçun bunday mantiq maʼnoga ega emas, çunki u onasi bilan bölgan oldingi bir tomonlama muloqot tajribasini beixtiyor Alisiya bilan munosabatlariga köçirib, Alisiya unga allaqaçon «ha» deganiga özini işontirgan. Unga sevgan insoni bilan muloqot qiliş rad etilganda, Beninyo öz joniga qasd qiladi.

Beninyo va Alisiya munosabatlarining muammoli tabiatiga nisbatan Lidiya va Marko munosabatlari filmda ança punktir tarzda körsatilgan. Birinçi sahnadanoq Marko hali sodir bölmagan fojia uçun motam tutadi, va u sodir bölganda ham Lidiya omon qolişiga işonçini bildirmaydi. Bunday fatalistik kayfiyatda u sözlariga javob bermayotgan ayol bilan muloqotni davom ettiriş haqidagi Beninyoning maslahatini qabul qila olmaydi va (ehtimol, bu hissiy oziqlaniş yöqligi sababli) Lidiyaning hayoti tez orada uziladi.

Rejissyor eʼtiborini nafaqat qarama-qarşi jinsdagi sevişganlarning ruhiy muloqoti, balki içki jinsiy tortişiş körsatmaydigan ikki erkakning muloqoti ham tortadi. Lidiya vafotidan keyin Markoning jinoiy işga aralaşgan Beninyodan yaqinroq odami qolmaydi. Marko Beninyo saqlanayotgan qamoqxonaga borganida, ular şişa tösiq bilan ajratilgan böladi. Endi ikkala erkak ham ayollaridan ajralgaç, ular orasida tuyğu uçqunlari yonadi. Beninyo Markoni köp öylaganini, ayniqsa tunlari, uning yozgan sayohat qöllanmalarini öqiganida, aytadi. Uni quçoqlaş uçun u şaxsiy uçraşuv söraşga tayyor, lekin buning uçun anketada Markoni özining jinsiy şerigi deb körsatib yolğon gapirişiga töğri keladi. Suhbat davomida rejissyor tanlagan muvaffaqiyatli yoritiş tufayli Beninyoning qiyofasi şişada uning suhbatdoşining yuziga qöşilib ketadi:

Ikki tana bir butun bölib qolgandek his qilinadi. Bu lahzada dunyoda heç kim Beninyoni Markodek sevmaydi. Bu deyarli romantik hayajon lahzasidir.

Xuddi Almodóvarning oldingi filmlaridagi kabi, «Unga gapir»ning psixologik asosi «muloqot muammosi va uning ğalati şakllari» bölib xizmat qiladi. Rejissyor tomoşabin oldiga provokatsion savollar qöyadi: komadagi odam bilan muloqot qançalik mumkin? Bunday muloqotning tabiati qanday — bu monologmi yoki dialogmi? Qanday harakatlarni — ularning obʼektiv axloqsizligi va hatto jinoiyligiga qaramay — sevgi va hayot nomidan oqlaş mumkin?

Ssenariy asosiga «Uyqudagi gözal» haqidagi qadimiy ertak olingan, uning variantlaridan birini Rohmer «Markiza fon O» (1975) filmida suratga olgan. Rohmer filmida ironiya şundan iborat ediki, gözal şahzoda zöravon çiqsa-da, ish baribir töy bilan baxtli yakunlangan. Şuningdek, Buñuelning «Viridiana» filmi bilan syujetdagi öxşaşliklar ham mavjud, unda keksa amakisi yoş tajribasiz rohibani uxlatib, uyquda uning qizligini yöqotadi. Almodóvarda ertak vaziyati yanada köproq teskari aylantirilgan: begunoh öpiç örnini bir kinoşunos «nekrofil zöravonlik» deb atagan narsa egallaydi.

Rejissyorning özi ikki şaxs örtasidagi munosabatlarni saqlab qoliş uçun faqat bir tomonning irodasi va saʼy-harakatlarining yetarli ekanligi tarafdori, garçi Beninyoning jinoyatining keçirilişi masalasini tomoşabin ixtiyoriga qoldiradi. Bu borada tanqidçilar fikrini bildirişda kelişa olmadi. Baʼzilarining fikriça, Beninyo oqlanadi, çunki uning harakatlari tufayli Alisiya hayotga qaytadi, Markoning «normalligi» esa aynan qarama-qarşi natijaga olib keladi.

Boşqalar Beninyoning fojiali ruhiy nuqsonini, yaʼni xayoliy gaplarni haqiqiy özaro munosabatdan ajrata olmasligida köradi. Ular uni şerigi bilan şunçalik band bölgan şaxs sifatida tasvirlaydiki, u öz tasavvurida «öz bosib qöyilgan istaklarini qondiriş va uy-rözğor farovonligi orzularini amalga oşiriş imkonini beradigan boşqa mavjudotni yaratadi», bu esa tirik inson emas, balki harakatsiz tanaga asoslangan xayoliy obraz hamrohligidadir.

Rejissyorning eʼtirof etişiça, filmning strukturaviy xususiyati — hikoyaga qöşimça maʼno beriş uçun möljallangan köp sonli kiritmalardir. Filmning boşida va oxirida bir-birini közgudagidek aks ettiruvçi Pina Bausç tomoşalari lavhalari, rivojlanişni oldindan bildiruvçi va Beninyo bilan Alisiya örtasidagi jinsiy aloqa sahnasi örnini bosuvçi sukut saqlovçi film şular jumlasidandir. Şu guruhga Katerina qöygan «Xandaqlar» baletidan kadrlar va Markoning kasalxonada eslagan, Kaetanu Veloza ismli taniqli braziliyalik qöşiqçining hayajonli çiqişini ham kiritiş mumkin. Rejissyor bu kiritmalarni hikoyaga şunday singdirişga intiladiki, ular unga yangi maʼnolar qöşib, uning töğri çiziqli rivojlanişi taassurotini buzmasin:

Rejissyor filmning ğoyasi Pina Bausçning konsertida tuğilganini eslaydi. Beninyo harakatsiz Alisiyaga körsatadigan avtograf Almodóvarga film suratga olinişidan bir neça yil oldin Pina tomonidan berilgan edi. «Rejissyorning ongsizligidan çiqqandek» bölgan kiriş sahnasi tomoşabinga şuni tuşuntirişi kerakki, keyingi hikoya ikki ayolning yopiq közlari bilan boğliq qiyinçiliklar haqida böladi, ularni stullarga urilib ketayotgan raqqosalar ifodalaydi. Bu sahnaning aniq ramziy maʼnosi tomoşabinga Pinaning yakuniy tomoşasi romantik-optimistik ohangi bilan ham keyingi voqealarni oldindan körsatayotganini taxmin qiliş imkonini beradi — bu Alisiya va Markoning tanişuvi va yaqinlaşuvi haqidagi işora, ammo film syujetidan taşqarida.

Kasalxonada navbatçilik paytida Markoning xayolida braziliyalik maşhur qöşiqçi Kaetanu Veloza çiqişi namoyon böladi, unda u va Lidiya iştirok etgan edi. Veloza ijro etgan «Kabutar» qöşiği erkakning halok bölgan sevgilisidan ayrilişi haqida hikoya qiladi («u kabutar — uning ruhi, u sevgilisining qaytişini kutadi»). Pina Bausç tomoşasi kabi, bu qöşiq ham Markoni köz yoşlariga töldiradi, çunki, tomoşa kabi, u ring ustidagi fojiadan keyingi uning his-tuyğularini oldindan bildiradi. Rejissyorning xotirasiga köra, u bu qöşiqni filmga tanlagan, çunki birinçi marta Veloza konsertida bölganida, uni özi ham hayajonga solgan. Sahnani tabiiyroq qiliş uçun uning suratga olinişi Almodóvarning şahar taşqarisidagi uyida, uning doimiy mehmonlari, şu jumladan, rejissyorning oldingi filmlaridan taniş bölgan bir neça aktyorlar orasida olib borilgan.

Film bilan parallel ravişda Katerina (ispan tilini mukammal biladigan Geraldine Chaplin ijro etgan) «Xandaqlar» nomli öz sahnalaştirişi ustida işlaydi. Harakat Birinçi jahon uruşi yillarida bölib ötadi, biroq musiqiy hamrohlik sifatida «Xirosima qurbonlariga marsiya» tanlangan. Katerina xotirasini yöqotgan Alisiyaga, uning rejasiga köra, spektaklda halok bölgan askarlarning tanalaridan balerinalar tuğiladi, deb aytib beradi. Bu hikoya kiritmasining ğoyasi ham ekrandagi haqiqatda amalga oşadi: Beninyoning jinoyati va ölimi paradoksal tarzda balerina Alisiyaning hayotga qaytişiga imkon beradi. «Xandaqlar» — bu Beninyo va Alisiya örtasida sodir bölayotgan narsaning yana bir metaforasi.

Beninyo va Alisiya örtasidagi jinsiy aloqa sahnasi örniga rejissyor tomoşabin eʼtiboriga yetti daqiqali, fantastik-syurrealistik xarakterdagi sukut saqlovçi film stilizatsiyasini taklif etadi. Uni Beninyo yalanğoç Alisiyaga massaj qilayotganda aytib beradi. «Ozayib boruvçi odam» (Amante Menguante) filmi qahramoni Beninyoning sözlariga köra, — «xuddi men kabi yigit, u ham biroz semirib qolgan» — vazn yöqotiş uçun mö‘jizaviy eliksirni içib, sevgilisidan ajraladi. U böyi tez qisqarib, erkak aʼzosining hajmiga yetadi. Sevgilisi uxlayotganda, u uning tanasi böylab pastga sayohat qiladi va uning sirli qorayib boruvçi vagina içida butunlay yöqoladi. Bu kiritma Beninyo va Alisiya örtasidagi jinsiy aloqani yaşirin şaklda ifodalaydi, u esa oxir-oqibat uning ölimiga olib keladi. Rejissyor izohlaganidek,

Beninyo men uçun döstga aylandi, garçi uni men özim öylab topgan bölsam ham. Baʼzan siz döstlaringiz nima qilayotganini körişni istamaysiz. Men Beninyoning klinikada qilgan işini körsatişni xohlamadim. Şuning uçun sukut saqlovçi filmni kiritdim, u voqeani niqoblaş uçun xizmat qildi. Bu yerda men kinematografning voqelikni niqoblaş, şu bilan birga tomoşabinni öynatiş qobiliyatidan foydalandim.