Lost in Translation

Lost in Translation (ingl. *Lost in Translation*) — Sofiya Koppola rejissyorligidagi 2003-yilgi amerikalik badiiy film.

Ekzistensial melodrama. Unda Bill Murrey sönayotgan amerikalik kinoyulduz Bob Xarris rolini ijro etadi. U örta yoş inqirozini boşdan keçirayotgan paytda виски «Suntory» reklamasi uçun Tokioga boradi. U yerda u boşqa amerikalik ayol — Şarlotta bilan döstlaşadi. Şarlotta — yoş, kollejni yaqinda tugatgan ayol, uni Scarlett Johansson ijro etadi. Filmda, şuningdek, Giovanni Ribisi va Anna Faris ham rol öynaydi. Film begonalaşuv va ajraliş mavzularini, şuningdek, Yaponiyadagi madaniy köçiş fonida yuz beradigan hodisalarni örganadi. Tanqidçilar va olimlarning keyingi tahlillari film hikoya qilişning anʼanaviy qoidalariga qarşi çiqişi va romantikani nostandart tarzda tasvirlaşi haqida böldi.

Film 2003-yil 29-avgustda Telluride xalqaro kinofestivalida premyerasini ötkazdi.

Film 2003-yil 12-sentabrda AQŞda Focus Features homiyligida çeklangan prokatga çiqdi va birinçi prokat haftasida 925 087 dollar yiğdi. Uç hafta ötgaç, distribyutor filmni keng prokatga çiqardi va 2004-yil 21-martga kelib u butun dunyo böyiça 119 million dollar daromad keltirdi, byudjeti esa 4 million dollar edi.

Lenta «Oskar» mukofotiga törtta nominatsiyada tanlandi (jumladan, «Eng yaxşi film» va Bill Murreyga «Eng yaxşi erkak rol» nominatsiyalari), ammo faqat bittasida ğolib böldi — «Eng yaxşi original ssenariy». «Oltin globus» ham filmni eʼtiborsiz qoldirmadi: marosimda film uçta toifada ğolib böldi (jumladan, «Eng yaxşi film — komediya yoki myuzikl») va yana ikkita toifada nominatsiyaga tanlandi. Yigirma yoşga yetmagan Scarlett Johansson va Bill Murrey Britaniya akademiyasining mukofotlarini mos ravişda «Eng yaxşi aktrisa» va «Eng yaxşi aktyor» toifalarida oldi. Umuman olganda, kartina 77 ta turli kino mukofotini qölga kiritdi va yana 66 ta mukofotga nomzod böldi.

Bugungi kunga qadar film amerikalik mustaqil kinoning ideal namunalaridan biri hisoblanadi.

2000-yillarning oxirida yetakçi tanqidçilar va kino naşrlari filmni ötgan ön yillikning eng yaxşi filmlaridan biri deb atadi. Xususan, kartina BBC röyxatida XXI asrning eng buyuk 100 filmi orasida 22-örinni egalladi.

«Suntory» Şarqiy Osiyoning öz mahsulotini reklama qiliş uçun maxsus amerikalik maşhur şaxslardan foydalangan birinçi kompaniyalaridan biri edi. Eng maşhurlaridan biri Sammi Devis-kiçik bölib, u 1970-yillar boşida «Suntory» reklama roliklari seriyasida suratga tuşgan. 1970-yillarning oxirida Akira Kurosava özining «Kagemuşa: Jangçining soyasi» filmi suratga olinayotganda amerikalik maşhur şaxslar iştirokida reklama roliklari seriyasini suratga oldi. Ulardan birida Frensis Ford Koppola (filmning ijro etuvçi prodyuseri) suratga tuşgan, bu esa keyinçalik uning qizi Sofiya Koppolaga Lost in Translation filmini yozişga ilhom bergan. Filmda Bill Murrey ijro etgan amerikalik aktyor Tokioda «Suntory» reklamasida suratga tuşadi.

Kollejni taşlab, Sofiya Koppola köpinça Tokioga borar, moda va fotografiya sohasidagi turli kasblarda özini sinab körardi. Karyerasi böyiça nima qilişni bilmay, u bu davrni «bir xil inqiroz» deb taʼriflagan, u şahar böylab kezib, kelajagi haqida öylagan. U Tokioni yoqtirgan, begona odamlarga xos bölgan, notaniş muhitda jetlag hissi bilan kuraşadigan ğayritabiiy xususiyatlarni qayd etgan. Köp yillardan keyin u rejissyor kasbiga töxtagan va birinçi töliq metrajli filmi — 1999-yilgi «Suitsid qilgan qizlar» dramasini tarğib qiliş uçun şaharga qaytib, Park Hyatt Tokyo mehmonxonasida töxtagan.

Koppola bu matbuot safaridan uyga qaytgaç, Lost in Translation filmini yoza boşlagan. Tokiodagi tajribasi taʼsirida u harakat joyi u yerda böladigan ssenariy yozişga qaror qildi va Park Hyatt Tokyo mehmonxonasida «romantik melanxoliya»ni boşdan keçirayotgan ikki qahramon haqida hikoya şakllantira boşladi. Koppolani şaharning neon belgilari uzoq vaqtdan beri jalb qilgan edi, filmda esa Tokio «xayolparast kayfiyat» kasb etgan. U dösti Brayan Ryatselni taklif qildi — u keyinçalik filmning musiqiy prodyuseriga aylandi — u dream-pop uslubidagi töplam uçun miksalar tayyorlagan, Koppola ularni film ustida işlayotganda tinglagan va bu kayfiyatni yaratişga yordam bergan.

Koppola dastlab ssenariyni anʼanaviy şaklda yozmagan, töliq syujetni işlab çiqiş murakkabligiga işora qilgan. Buning örniga u «kiçik abzaslar» yozişni afzal körgan, ular asosan Tokioda yaşagan hayotining tarqoq taassurotlari va tajribasiga asoslangan bölib, keyinçalik ularni ssenariyga moslaştirgan. Ssenariyga kiritgan birinçi tasvirlardan biri uning dösti Fumixiro Xayasi bölib, u karaokeda Sex Pistols guruhining «God Save the Queen» qöşiğini ijro etadi. Koppola bu qöşiqni Tokioda işlagan paytida uning ijrosida eşitgan. Birinçi 20 sahifani ukasi Roman Koppola bilan birga yozgaç, u yanada ilhom oliş uçun Tokioga qaytgan. U yerda u ssenariy uçun qöşimça qöllanma sifatida foydali bölişi mumkin bölgan hamma narsani videoga olgan.

Koppola boşidanoq Bob rolida Murreyni tasavvur qilgan, uning «sezgirroq tomonini» körsatişni xohlagan va uning kimono kiygan obrazidan zavqlangan. U Murreyning obrazlarini syujet uçun muhim ilhom manbai sifatida tasvirlagan. Şarlotta obrazini yaratiş uçun Koppola yigirma yoşli qizning özining dezorientatsiya tuyğularini asos qilib olgan, öşa paytdagi eri Spayk Jonz bilan munosabatlaridagi keskinlikni esa Şarlotta va Jon örtasidagi munosabatlarga taʼsir qilgan manba sifatida körsatgan. U şuningdek, Dj. D. Selinçerning «Franni va Zui» romanidagi Franni obrazidan ham ilhom olgan, çunki «çiroyli qizda asabiy buziliş yuz berişi mumkinligi» ğoyasi unga jozibali tuyulgan.

Bob va Şarlotta örtasidagi munosabatlar rivojlanişi jarayonida Koppolani hayotning turli bosqiçlarida öxşaş içki inqirozlarni boşdan keçirayotgan qahramonlarni soliştiriş ilhomlantirgan. Ularning munosabatlari uçun ilhom manbai sifatida u «Çuqur uyqu» filmidagi Xamfri Bogart va Lauren Bekoll örtasidagi munosabatlar dinamikasini keltirgan. Koppola ssenariyni deyarli qayta yozmaganini, uning ustida olti oy işlanganini va natijada 75 sahifa bölganini, bu esa örtaça badiiy film ssenariysidan ança qisqa ekanligini aytgan. Ssenariy juda qisqa va şaxsiy tajribasini kiritiş uçun «kamsituvçi» bölib qolişi haqidagi xavotirlarga qaramay, u filmni suratga olişni boşlaşga qaror qilgan.

Koppola Murreysiz «Lost in Translation» filmini suratga olmagan bölardi, deb taʼkidlagan. Aktyorda loyihada iştirok etişga qiziqqan potentsial mijozlar uçun bepul qönğiroq raqami bor edi, ammo uning yolğizlikni yaxşi köradigan, bilan boğlaniş qiyin bölgan odam degan obrösi bor edi. Koppola uni bir neça oy davomida tinimsiz izladi, telefon xabarlari va xatlar yubordi. U şuningdek, unga boğlanişga yordam bera oladigan professional aloqalari orqali odamlarni ham qidirgan. U Murreyning uzoq yillik dösti bölgan ssenarist Mitç Glezerni yolladi, u Murreyga ssenariyning dastlabki variantini öqitib, uni köndirişga harakat qilişi kerak edi. Glezer syujetdan hayratga tuşgan va Murreyga tez-tez qönğiroq qilib, unga: «Buni öqişing kerak», deganini, ammo aktyordan javob olmaganini aytgan. Bir yil davomida köndirişdan söng, Murrey nihoyat film muhokamasi uçun restoranda Koppola bilan uçraşişga rozi bölgan. Keyin u rolga rozilik bergan va şunday degan: «U bu odam bölişim uçun köp vaqt sarfladi. Oxir-oqibat, uni şarmanda qilişim mumkin emas, deb his qildim».

Murreyning roziligiga qaramay, Koppola unga sözi bilan işonişga majbur böldi, çunki u rasmiy şartnoma imzolamagan edi. U buni «asabiy taranglik» deb taʼriflagan, Murrey Tokiodagi suratga oliş maydoniga kelişiga şubha qilgan. U bu masalani ilgari aktyor bilan işlagan rejissyor Ues Anderson bilan muhokama qildi va u Koppolani ruhlantirib: «Agar u qilaman desa, u keladi», dedi. Koppolaga «Manni va Lo» filmidagi Johanssonning öyini yoqqan, u uni «xirillagan ovozli kiçkina sevimli qiz» sifatida eslab qolgan. Keyin u rol haqida muhokama qiliş uçun Johanssonni restoranga taklif qildi. Dastlab rejissyor 17 yoşli Johanssonning yigirmadan oşgan qahramon roli uçun juda yoş bölişidan xavotirda edi, ammo keyinroq u qizning kattaroq körinişini va bu rolni işontirarli ijro eta olişini tuşunib yetdi. Koppola Johanssonga rolni tinglovsiz taklif qildi va u rozi böldi.

Filmga şaxsiy qiziqiş bilan yondaşgan Koppola yakuniy montaʼj huquqini özida saqlab qolişni xohlagan va Şimoliy Amerika studiyasi bilan tarqatiş böyiça bitim uning taʼsirini xavf ostiga qöyişidan qörqqan. Bundan taşqari, ssenariyning kiçik hajmi va Murreyning rasmiy iştirok etmasligi hisobga olinsa, studiya bunday qöllab-quvvatlaşni körsatişi ehtimoldan yiroq edi. Buning örniga u va uning agenti filmning xorijiy tarqatiş huquqlarini bir neça kompaniyaga sotişga qaror qilişdi, şunda işlab çiqariş xarajatlari — 4 million dollar qoplansin. Avval u yapon kompaniyasi Tohokuşinşa Film bilan bitim tuzdi, söng Fransiya va Italiyadagi distribyutorlar bilan, va nihoyat, qolgan xorijiy bozor uçun Focus Featuresning xalqaro bölimi bilan. Bir neçta distribyutordan moliyalaştirişni birlaştirib, Koppola har qanday bitta investorning taʼsirini kamaytirdi. Murrey Tokioda paydo bölişini bilmay, Koppola byudjetdan 1 million dollar sarfladi, çunki uning yöqligi filmning muvaffaqiyatsizligiga olib kelişini bilardi. Suratga oliş boşlanişidan bir neça kun oldin u nihoyat kelganida, Koppola katta yengillikni his qilganini aytgan.

Asosiy suratga oliş 2002-yil 29-sentabrda boşlanib, 27 kun davom etdi. Qattiq jadval va çeklangan byudjet — 4 million AQŞ dollari şaroitida suratga oliş haftasiga olti kun davom etdi va «yugurişga» töla edi: Koppola kiçik suratga oliş guruhi va minimal uskunalar bilan harakatçan bölişga intilgan. U kam maşq ötkazgan va moslaşuvçan jadvalga amal qilgan, baʼzan joyida payqagan narsasini suratga oliş uçun rejalaştirilgan suratga olişlarni bekor qilgan, agar bu syujetga yaxşiroq mos keladi deb hisoblasa. Ssenariy kambağal bölgani uçun, yetişmayotgan tafsilotlar köpinça suratga oliş paytida bartaraf etilgan va Koppola dialoglarda, ayniqsa Murreyning tomonidan, köp miqdorda improvizatsiyaga yöl qöygan. Masalan, Bob «Suntory» viskisi uçun suratga tuşayotgan sahnada Koppola Murreyni fotografga spontan tarzda javob berişga undagan, unga nomlarni şivirlab aytgan, u esa ularni Murreyga takrorlagan — masalan, «Roger Mur», bu maşq qilinmagan dialog sifatida.

Garçi asosiy suratga oliş guruhi aʼzolari Koppola Tokioga taklif qilgan amerikaliklar bölsa-da, suratga oliş guruhining katta qismi joyida yollangan. Bu qiyin vazifa böldi, çunki yaponlarning aksariyati Koppola bilan ingliz tilida muloqot qila olmasdi, şuning uçun ikkala tomon ham rejissyorning ikki tilli yordamçisi va yoritiş mutaxassisining tarjimalariga tayanişdi. Koppola restoranda suratga oliş haqida gapirib berdi, u 10–15 daqiqaga çözilgan — uning sözlariga köra, bu Amerika suratga olişlari uçun odatiy hol edi, ammo bu restoran egasining noroziligiga sabab böldi, u keyinçalik yoritişni öçirib qöydi va yapon suratga oliş menejeri işdan ketdi. Şunga qaramay, Koppolaning sözlariga köra, u yapon suratga oliş uslubiga moslaşişga harakat qilgan, suratga oliş guruhi odatlanmagan yondaşuvni majburlaşni xohlamagan.

Koppola filmni vizuallaştiriş ustida operator Lens Akord bilan yaqin hamkorlikda işlagan. U Akordga va suratga olişning boşqa asosiy aʼzolariga özi yaratgan fotosuratlar kitobini körsatgan, unda u filmda yetkazmoqçi bölgan vizual uslub aks etgan. Bobda yolğizlik tuyğusini uyğotiş uçun Koppola va Akord mehmonxonada qimirlamas kadrlardan foydalanişgan va sezilarli kamera harakatlaridan qoçişgan. Ular şuningdek, havaskor kameralarda suratga oliş imkoniyatini bir neça bor muhokama qilişgan, ammo oxir-oqibat plyonka hikoyaning romantik ostmatni uçun yaxşiroq mos kelişiga qaror qilişgan. Koppola şunday degan: «Plyonka biroz uzoqlik beradi, bu men uçun köproq xotiralarga öxşaydi. Raqamli suratga oliş — bu köproq hozirgi zamon». Akord yangi plyonka materiallari ortiqça yoritiş zaruratini kamaytirişiga işongan va oxir-oqibat tungi eksteryerlar uçun 35 mm Kodak Vision 500T 5263 plyonkasidan, kunduzgi yoruğlikda esa Kodak Vision 320T 5277 plyonkasidan foydalangan. Filmning katta qismi Aaton 35-III kamerasi bilan olingan, yopiq xonalarda esa kiçikroq Moviecam Compact işlatilgan.

Yuqori tezlikdagi plyonkalardan foydalangan Akord mavjud tabiiy yoruğlikdan imkon qadar köproq foydalanişni afzal körgan, uni faqat zarurat tuğilganda sunʼiy yoritiş bilan töldirgan. Uning sözlariga köra, tungi ekteryerlar uçun u heç qaçon yoruğlik örnatmagan, Tokio köçalarining tabiiy yoritişiga tayangan. Park Hyatt Tokyo mehmonxonasining içki qismlarini suratga olişda u asosan mehmonxonaning mavjud yoritiş manbalariga tayangan, diafragmani keng oçib va derazadagi aksni yöqotiş uçun yoruğlikni kuçli kesib taşlagan. Akordning sözlariga köra, u baʼzi yapon muhandislarining yoritiş böyiça eʼtirozlarini eşitgan, ular mavjud yoruğlikka bunday darajada tayanişga odatlanmagan va ekspozitsiya yetarli bölmasligidan xavotirda edilar. Plyonkaning fotografik kengligi pastroq yoritişga bardoş berişiga işonç hosil qilgan Akord, oxir-oqibat filmning katta qismini ikki poğonali pastlaştirilgan ekspozitsiya bilan suratga olgan.

Köplab suratga oliş joylari faol biznes va jamoat joylari edi, şu jumladan Park Hyatt Tokyo mehmonxonasidagi «Nyu-York» bari va Shibuya diagonal piyodalar ötiş joyi. Jamoat köçalari va metroda suratga oliş uçun ruxsat olinmagan edi, statistlar sifatida tasodifiy ötkinçilardan foydalanilgan. Koppola suratga olişni «hujjatli» deb taʼriflagan, şuning uçun politsiya uni töxtatişidan xavotirda edi va şu sababli suratga oliş guruhi minimal darajada bölgan. Mehmonxonada jamoat joylarida suratga olişga faqat soat bir yoki ikkida, mehmonlarga xalaqit bermaslik uçun ruxsat berilgan. Filmning sönggi sahnasida, Bob va Şarlotta bir-biri bilan xayrlaşayotganda, Koppola ssenariyda yozgan dialogi yoqmayotganini aytgan, şuning uçun Murrey Yoxansson quloqlariga şivirlaşni improvizatsiya qilgan. Şunçalik past şivirlagan ediki, uni ajratib bölmasdi, Koppola sahnada tovuşni dublyaj qiliş imkoniyatini körib çiqdi, ammo oxir-oqibat bu «ular örtasida qolgani» yaxşiroq deb qaror qildi. Suratga oliş tugagaç, Koppola Nyu-Yorkda Sara Flek rahbarligida 10 haftalik montaʼjni boşqardi.

Film, ayniqsa Murreyning öyini, şuningdek, Koppolaning rejissyorligi va ssenariysi uçun keng tan olindi. Rotten Tomatoes saytida film 232 ta şarhga asoslangan 95 % maʼqullaş reytingini oldi, örtaça bahosi 8,4/10. Saytning tanqidçilari fikriça, «kulgi va nozik pafos örtasida samarali muvozanat saqlab, Sofiya Koppola Bill Murrey va Scarlett Johansson uçun vitrina bölib xizmat qiladigan taʼsirçan, melanxolik hikoya yaratadi». Şarhlarga normalangan reyting beruvçi Metacritic saytida film 44 ta şarh asosida 100 balldan örtaça 89 ball oldi, bu «umumiy eʼtirof»dan dalolat beradi.

Film dunyoning köpçilik kino tanqidçilari tomonidan ijobiy qabul qilindi va köplab kino tahlilçilarining yilning eng yaxşi filmlari röyxatida yetakçilik qildi. Dunyoning 235 dan ortiq kino tanqidçisi «Lost in Translation» filmini 2003-yilning eng yaxşi filmi deb tan oldi; köpçilik Bill Murreyning «ajoyib» aktyorlik öyinini va «juda kuçli» ssenariyni qayd etdi.

«„Lost in Translation“ qarama-qarşiliklarga botgan. Bu melanxoliya haqidagi komediya, tugallanmagan sevgi romani va yölni deyarli körsatmaydigan sayohat filmi» — Richard Korliss, Time

«Bu film körsatgandan söng şu narsa ravşan böladiki, Sofiya Koppola hamma narsaga öz qaraşiga ega rejissyor» — Devid Ensen, Newsweek

«Mюррей hatto kötarilgan qoşi bilan ham, Grouço Marksdan beri kimdir qilganidan ança köproq narsani qila oladi» — Eleanor Ringel Gillespie, Atlanta Journal-Constitution

«Yaponiyada eng ekstremal delikates yorqinlik bilan birga keladi va Koppola ikkalasini ham bizning zavqlanişimiz uçun taklif qiladi. Bu mast qiluvçi, gallyutsinatsion kombinatsiya. „Lost in Translation“ — bu biologik ritmning buzilişi haqidagi barça suratga olingan filmlar içida eng yaxşisi» — Piter Rayner, New York Magazine