Leviathan

«Leviathan» — Rossiyaning 2014-yilda suratga olingan ijtimoiy drama filmi. Rejissyori Andrey Zvyagintsev.

Eski Ahdda Leviafan (Ayub 40:20 — 41:26, Ish. 27:1) deb ataladigan afsonaviy dengiz yirtqiç hayvoni nomi bilan yuritiladi. Filmda bu injil obrazi davlat hokimiyatining metaforasi sifatida işlatilgan. Bunday ayniylaştirişni birinçi bölib Tomas Hobbes qöllagan, u öz traktatida davlat maşinasini Leviafanga qiyoslagan. Biroq Hobbesda bu jamoaviy tananing paydo bölişi hammaning hammaga qarşi uruşini tugatiş, tabiiy huquqlarni ijtimoiy şartnoma nomidan çeklaş zaruratidan mantiqan kelib çiqadi. Filmga köra esa heç qanday özaro foyda mavjud emas, halokatli uruşda davlat yagona ğolibdir.

Asosiy rollarni Aleksey Serebryakov, Yelena Lyadova, Vladimir Vdoviçenkov va Roman Madyanov ijro etgan. Zvyagintsevning bu suratida oldingi «Yelena» filmi bilan deyarli bir xil suratga oliş guruhi işlagan: operatorlik işini Mikhail Kriçman bajargan, musiqasini Philip Glass yozgan (filmda «Akhnaten» operasidan musiqa işlatilgan).

Surat 67-Kann kinofestivalining asosiy tanlov dasturiga kirgan va namoyişdan söng darhol rossiyalik va xorijiy kino tanqidçilari tomonidan yuqori baholangan: film eng yaxşi ssenariy uçun mukofotga sazovor bölgan. 2014-yil noyabrida film Buyuk Britaniya ekranlariga çiqqan, 2015-yil 5-fevralda esa Rossiyada namoyiş etilgan.

2015-yilda «Leviathan» postsovet Rossiyasi tarixida «Eng yaxşi çet tilidagi film» nominatsiyasida «Oltin globus» mukofotiga sazovor bölgan birinçi film böldi (sovet davrida «Oltin globus»ni «Uruş va tinçlik» filmi olgan). Film «Eng yaxşi çet tilidagi film» toifasida «Oskar» mukofotiga, şuningdek, «Ingliz tilidan boşqa tilda eng yaxşi film» toifasida BAFTA mukofotiga nomzod etib körsatilgan.

2021-yilda «„Leviathan“. Razbor po kostoçkam: Andrey Zvyagintsev — o filme kadr za kadrom» kitobi çiqqan. Muallifi — jurnalist va kino tanqidçisi Maksim Markov. Kitob asosida Markovning Zvyagintsev bilan umumiy davomiyligi 30 soat bölgan, surat ijodiy va texnik yeçimlari haqidagi suhbatlari yotadi.

Nikolay Sergeyev — boş qahramon, hokimiyat bilan kuraşga çiqqan, uyini va yerini berişni istamaydigan şaxs. «Kiçik odam», «tizim»ga qarşi turuvçi, oddiy hayotda — faqat öz farovonligi haqida qayğuradigan avtoslesar, «sovet qolipidagi röyxuşmas qurbon», orzu-umidsiz odam, janjalkaş va xotini tomonidan yaşirinça yoqtirilmaydigan, xotini esa uning eng yaxşi dösti bilan xiyonat qiladi, şuningdek, jiddiy içadi va «fariştalar xarakteriga ega emas», syujet rivojida hamma unga xiyonat qiladi va uni «yalanğoçlab taşlaydi».

Liliya Sergeyeva — Nikolayning xotini, baliq zavodida tasmali konveyerda işlaydi, kundalik hayotning bir xilligidan zerikkan. «Şimoliy oğir hayot tajribasiga ega ayol», alkogolni yetarliça isteʼmol qilgan, eri va uning döstlarining xarakterini yaxşi tuşunadigan. U eriga öz manfaatlarini himoya qilişda yordam beriş uçun kelgan Dmitriy bilan xiyonat qiladi — avval mehmonxona xonasida, söngra piknikda, deyarli mast erining, uning döstlari va ularning bolalari köz öngida ikkinçi marta;

Roman Sergeyev — Nikolayning öğli, «yomon bola», ögay onasidan nafratlanadi, «bu yerda yaşaşi kerak, lekin bu yerda qanday hayot bölişi mumkinligi nomaʼlum»;

Dmitriy — poytaxt advokati va Nikolayning armiya örtoği, unga yordamga kelgan va kompromat yordamida uni noqulay vaziyatdan çiqarişga harakat qiladigan, hokimni «Faberjedan» uşlab olgan; özining eʼtirofiga köra, «Xudoga işonmaydi, lekin faktlarga işonadi»;

Şahar hokimi — «hokimiyatdan mast hokim, qirğoq va dengizning yagona egasi, „qöllari tirsagigaça qonga botgan“», „qirğoqdagi joyni özlaştirib olmoqçi bölgan“, uning nazarida avtomexanik Kolya va aholining boşqa vakillari — „axlatda çökayotgan haşarotlar“, faqat kelasi yil böladigan saylovlarda ovoz beriş uçun kerak;

Arxiyerey — korrupsion yuqori tabaqaning maʼnaviy homiysi (hokim-sudya-prokuror-boş „ment“), hokimni „kuç körsatişga“ undaydi.

Leviafan (yiğma obraz) — «şaytoniy şafqatsiz xaosning timsoli», qirğoqda yotgan ulkan qazilma hayvon skeleti bilan ifodalangan — hokimiyat yaşiringan nom, hokim obrazida mujassamlaşgan — közga taşlanmaydigan, rasmiy yuzli, jinoyatçilarga xos kulgili tabassumli va xöjayinlik odatlari bor odam — gidra ham aynan şu. Davlat, u „nihoyatda nafis va zavq bilan, hatto eng kiçik itoatsizlikda ham siqib, ölim quçoğida böğadi va çangga aylantiradi“. Sanʼatşunos A. V. Dolin filmda uçta leviafanni ajratadi: 1) „qirğoqdagi kit suyagi, u yerga ösmir Romka uydan qoçib boradi“. 2) „tölqinli dengizda öynayotgan dengiz yirtqiçining orqasi“, uni „qoyadan dengizda uning ögay onasi Lilya köradi“, bu „u ölişdan oldin köradigan sönggi tirik mavjudot“. 3) Uçinçi leviafan „Nikolayga ruhoniy ota Vasiliyning sözlarida“ taqdim etiladi, u Muqaddas Kitobdan satrlarni keltiradi: „Leviafanni öltiriş bilan tortib çiqara olasanmi, tilini arqon bilan boğlay olasanmi? Burnidan xalqa ötkaza olasanmi, jağini ignayla teşа olasanmi? U sendan köp iltijo qiladimi, sen bilan yumşoq sözlaydimi? U sen bilan ahd tuzadimi, uni abadiy qul qilib olasanmi?“ (Ayub 40:20)

Filmda Philip Glassning „Akhnaten“ (1983) operasidan musiqa işlatilgan, şuningdek, Mikhail Krugning „Oltin gumbazlar“ va „Vladimir markaziy qamoqxonasi“ qöşiqlari yangraydi.

2008-yil bahorida Zvyagintsevga amerikalik payvandçi Marvin Xeymeyer haqidagi hikoyani aytib berişgan. Mahalliy sement zavodi uning uyini tortib olmoqçi bölgan, şundan söng u buldozerga örnaşib olib, zavod binosi va yana bir neça inşootni buzib taşlagan, keyin öz joniga qasd qilgan. Zvyagintsev bu voqealar asosida AQŞda film suratga oliş ğoyasiga qiziqib qolgan, lekin keyinçalik Genrix fon Kleystning şunga öxşaş syujetli „Mixael Kolxaas“ novellasini öqigan va bu abadiy motiv ekanini tuşunib, filmning voqeasini zamonaviy Rossiyaga köçirişga qaror qilgan. Zvyagintsevning Viktor Matizenga bergan intervyusiga köra, „dastlab uni traktorga ötirğizib, mériyani buzdirmoqçi bölişgan“.

Zvyagintsevning yangi filmi ustida ish 2012-yil iyulda boşlangan, şu paytda jarayonga prodyuser Aleksandr Rodnyanskiy qöşilgan.

Zvyagintsev „çekka kiçik şaharça“ qidirgan, suratga oliş guruhi Vladimir, Pskov, Astraxan şaharlariga borgan, Belorussiyagaça yetib borişgan, lekin suratga oliş uçun oxir-oqibat Kola yarim oroli tanlangan. Rejissyor: „Natura qidirayotgan paytda ssenariy özgardi, yangi final paydo böldi“, degan.

Filmning asosiy qismi Kirovsk va Teriberka qişloqlarida suratga olingan; kinotanqidçi Y. Stişovaning fikriça, rejissyor Barents dengizi qirğoğini faqat ekzotik vahşiy gözalligi uçun emas, balki saqlanib qolgan birlamçiligi uçun tanlagan, bu „göyo biz koinotni yaratiliş kunlarida körgandek, dengiz stixiyasida Leviafan mutlaq hukmronlik qilgan paytda“ suratga olingan.

2013-yil may oyida Teriberkada dekoratsiyalar qurilgan (rassom Andrey Ponkratov).

Suratga olişning özi avgustdan oktyabrgaça bölib ötgan. Kirovsk va Teriberkadan taşqari, qöşimça suratga olişlar Murmansk viloyatining boşqa şaharlarida — Monçegorsk va Olenegorskda ötkazilgan.

Zvyagintsev butun bir yil davomida kerakli aktyorlarni izlagan. Asosiy rolni ijro etgan Aleksey Serebryakov obraziga töliq kirib borgan, ikki yarim oy Teriberkani tark etmagan, taşqi dunyo bilan heç qanday aloqa qilmagan.

Zvyagintsev aytadi:

„Yangi film, masalan, „Yelena“ bilan soliştirganda, köproq odamlar iştirok etadigan böladi. Markaziy qahramonlar doirasi olti-yetti kişi, lekin umuman olganda, suratda 15 dan ortiq qahramon yozilgan. Ularning hammasi biz uçun juda muhim. Syujet ularni birin-ketin dramatizmga töla voronkaga tortib boradi.“

Filmda 80 ga yaqin odam işlagan, suratga oliş jarayonini 17-sentabrgaça tugatiş kerak edi, çunki sönggi yuz yil içida, taxminan şu kunda, bu hududda qor yoğa boşlaydi.

Filmning mazmuni — özgarişlar davridagi ijtimoiy hayotning realistik aks ettirilişi, uni „köriş va his qiliş“ kerak, „unga köz tikib qaraşdan qörqmaslik“ kerak, u „eng qattiq öylab topilganlardan ham köproq“ bölişi mumkin. Aniqroq aytganda — „harakatdagi Putin vertikalining qotil portreti“. The New York Times gazetasidagi bir şarhga köra, rejissyor heç kimni, şu jumladan Vladimir Putinni ham ayamaydi, uning tabassumsiz yuzi hokim kabinetidagi devor portretidan tepaga qaraydi, eng yomon firibgarliklar aynan şu yerda sodir böladi. The Guardian gazetasiga bergan intervyusida u zamonaviy Rossiyani feodal tizim deb taʼriflagan, unda hamma narsa bir odam qölida, qolgan barça odamlar esa böysuniş vertikalida, bu tizimda yaşab, özingizni minalar maydonida sezasiz, „agar siz tizim qadriyatlariga „ulanmasangiz“, hayotda ham, kasbda ham, karyerada ham sizda maxsus istiqbollar yöq“. Bu jamiyatning ahmoqona tuzilişi bölib, u bizning hududimizning abadiy laʼnati hisoblanadi.

Injildagi „Ayub kitobi“ga işora qilib, rejissyor ayrim sinovlarga duçor bölgan Eski Ahd solihi taqdiri bilan hayotining maʼnosi haqida öylamaydigan zamonaviy gunohkor taqdiri örtasida parallel ötkazadi. Imonini yöqotmagan, lekin sinovlarga duçor bölgan Ayub syujeti alohida olingan inson bilan unga böysunmaydigan davlat örtasidagi qarama-qarşilik syujetiga aylanadi, davlat esa dastlab himoya qiliş va asraş uçun yaratilgan. Lekin kinofilmda davlat — Leviafan, u „nihoyatda nafis va zavq bilan, hatto eng kiçik itoatsizlikda ham siqib, ölim quçoğida böğadi va çangga aylantiradi“, syujet davomida esa „hokimiyat vertikali butun kuçi va şafqatsizligi bilan oddiy avtomexanik Kolya boşiga tuşadi“. Falsafa va madaniyatşunos Boris Paramonovning fikriça, filmda dengiz qirğoğidagi kit skeleti obrazi şuni körsatadiki, Tomas Hobbes tuşunçasidagi — fuqarolarni har qanday şaxsiy özboşimçalikdan himoya qiladigan — Leviafan hozirgi rus hayotida yöq, çunki unda jinoyatçilarning hokimiyati hukm suradi.

Filmda munosabatlari davlat bilan çegaralanmagan ijtimoiy haqiqat tanqidi ham mavjud: „Bu hikoyaning asosiy iştirokçilari, eng yaxşi niyatli bölsa-da, faqat qonunni buzişadi“: hokim boşqa birovning uyini xohlaydi, sudyalar „itoatkorlik bilan yolğon guvohlik beradi“, Dmitriy va Liliyaning zinosi esa — „bugungi tasavvurlarga köra unçalik oğir gunoh emas“, lekin bir tanqidçi söraydi: sud jarayoni aynan şu sababdan töxtab qolmadimi, va işni yutiş haqidagi zaif umid eng oğir yangi ayblovga aylanmadimi? „Nikolay qurboni, uni oxirigaça talaşadi, bu yerda hamma hammani sotadi. Hamma bir-birining oldida aybdor. Odamlar umuman yomon emas, hatto yoqimli, hamdard.“ Dmitriy Bikov retorik savol beradi: „Haqiqatan ham filmdagi barça qahramonlar bir-birini yomon körişi, dahşatli darajada içişi, heç narsaga işonmasligi va hammasiga çidaşi hokimiyat aybimi?“

Dramaturg Arkadiy Zastyrets esa boş qahramon va uning raqibi örtasidagi maʼlum ruhiy öxşaşlikni qayd etib (ikkalasi ham hayotini öz farovonligiga böysundiradi va „teng darajada gaplaşadi, teng darajada vodka bilan öz böşliqlarini töldiradi“), filmdan boş qahramonni bosadigan barça qahramonlarni (nafratlangan hokim, keraksiz çerkovçilar, sotqin sudyalar) olib taşlaş böyiça fikriy tajriba ötkazişni taklif qiladi va şunda taqdir baribir qaşşoq bölib qolişini, hayot esa mazmunsiz ekanini körişni taklif qiladi.

Filmda çerkov muammolari ham muhim örin egallaydi.

Jurnalist va yozuvçi D. L. Bikovning fikriça, Zvyagintsev Rossiyaning Xudodan voz keçişi va rasmiy çerkovning bunda qanday rol öynaganligi haqida gapirişga jurʼat etgan yagona odam.

Kinotanqidçi E. M. Stişova, çerkovga bormaydigan boş qahramon va korrupsiyaga botgan, namunali çöqintirgan, bundan taşqari, mahalliy iyerarxni muntazam ziyorat qiladigan hokim örtasidagi qarama-qarşilikni qayd etib, şu bilan birga Nikolayning xulq-atvorini Injildagi Ayubning sabr-toqatidan farqini ham körsatadi: u özining „tanlanganligini“ tuşunmaydi va qabul qilmaydi hamda barça yöqotiş va kulfatlari uçun Xudodan mukofot olmaydi.

Filmning rejissyori Dostoevskiyga murojaat qilib, odamlar Masih taʼlimotini öz jismoniy ehtiyojlariga va kambağal qul tasavvurlariga qanday moslaştirganligi haqida gapiradi va qonunsizlik qiladigan, öğirlaydigan va zöravonlik qiladigan odamlardan qimmatbaho sovğalar qabul qiladigan, va ularning axloqiy harakatlarini baholaş kerak bölganda jim turadigan, „hamkorlik qiladigan“ çerkov iyerarxlarini qoralaydi. „Öylab köring, agar Masih şunday xizmatçining kabinetiga kirib kelganida nima qilar edi?“ — deb retorik savol beradi Zvyagintsev.

Britaniyaning „The Economist“ haftaligiga köra, film RPTsning davlatga böysunişini körsatadi. Naşr RPTs bilan SSSR KGB örtasidagi tarixiy aloqani körsatadi. Jurnalning fikriça, postsovet davrida RPTs SSSR KGBsi bajargan davlatni mafkuraviy himoya qiliş funksiyalarini bajaradi.

„Davlat, din, çerkov Rossiyada va xorijda“ jurnalining boş muharriri, dinşunos D. A. Uzlaner filmda „diniy nasroniy bölmaslik“ körsatilganini qayd etadi: „Göyo hammasi joyida: gumbazlar oltin, şamlar yoqilgan, örindiqlar qöyilgan — lekin asosiy narsa yöq […] hammasi kanonik va uluğvor, lekin mohiyatiga köra — insonning yöq qilinişi“.

Videoblogger va kino şarhlovçisi BadComedian Ayub haqidagi masalning film yaratuvçilari versiyasida Injil manbasidan sezilarli farq qiladigan öziga xos talqinini eʼtiborga oldi. „Koladan Ayub xuddi koaksildagi giyohvanddan çiqqan kabi“, — deb yozdi blogger. Filmda hokimni noqonuniy harakatlarga undaydigan arxiyerey ham juda şubhali körinadi. „Nega bu qahramon komikslar ekranlaştirilişidagidan ham yomonroq oçiladi?“ — deb hayron böladi Bajenov.

Filmda jinoiy hikoyalar, muhabbat uçburçagi, xiyonat va qahramonning sirli ölimi bilan boğliq keskin syujet burilişlari bor. Film boşlanişi — Mikhail Kriçman ijrosidagi kuçli orkestrlaştirilgan va juda ekspressiv uvertyura: „qoyali qirğoqni muzdek Barents dengizining tölqinlari yutadi, göyo injildagi Leviafanning özi — „şaytoniy şafqatsiz xaosning timsoli“ „girdobni qaynatadi“, kemalar qabristoni yonidagi tinç körfazda ulkan skelet yotadi: „kit yoki öşa ixtapus Leviafanning özi, uning qora tanasi tölqinlar orasida bir zum körinib, navbatdagi qurbonini çaqiradi“.

Filmda oddiy va körgazmali usul qöllanilgan: kameraning sekin, „hipnotizm qiluvçi“ yaqinlaşuvi, umumiy plandan yirik planga ötiş, bu esa „hali ham ozğin va közga taşlanmaydigan leviafan“ni kattalaştiriş effektini beradi. Bu sudyaning yuzi, „befarq şoşqaloqlik bilan hukmni öqiyotgan“ (filmning boşida Nikolay uyidan mahrum böladi, oxirida — erkinligidan), va bayram vaʼzini öqiyotgan arxiyerey: „yuzi tobora kattalaşadi, ovozi — baland va işonçli“, şu bilan birga „uzun sud nutqining mahorat bilan takrorlanişi“ voqelikdan olingan vaʼz bilan parallel qöyiladi. Dastlab raqib aniq körinadi — keksa içkilikbozi hokim, özining kulgili harakatlari bilan kulgili va kelasi yil böladigan saylovlardan parallel qörqadi, „butparast — uni ağdariş qiyin, lekin mumkin“, Nikolay va Dmitriy uni „Faberjedan“ uşlamoqçi bölişadi. Lekin „şohni svita qiladi“, va dastlab rangsiz va ifodasiz Tarasov-Goryunov-Tkaçuk kabilari böliniş yöli bilan köpayib ketgandek, loyiq qarşilik körsatiş imkoniyatini qoldirmaydi. Birini yengsangiz, burçakdan ikkinçisi, uçinçisi, yigirma beşinçisi çiqadi, hatto Nikolayni hibsga olgan ikki tergovçi ham bir-biriga qörqinçli darajada öxşaydi.

Filmda ikki marta Pussy Riot guruhining „punk-ibodati“ eslatiladi — filmning oxiriga yaqin guruh nomi televizor ekranida körinadi, finalda esa arxiyerey vaʼzida bu aksiyani eslatadi.

Filmning yakuniy sahnasi asosga olingan haqiqiy voqeadan farq qiladi, u yerda qahramon buldozer bilan özining jabrlovçilarining binolarini buzadi. „Sokin va tasallisiz final“ — suratga oliş jarayonida öylangan ongli usul; rejissyorning sözlariga köra: „Agar isyon bilan tugatganimizda, titrlarda hammasi tugardi. Tomoşabin butun film davomida bu oğir nafasni olardi, keyin nafas çiqarib, qanoatlanib zaldan çiqib ketardi. Hodisalarning yaxlit, tuşunib bölmas umidsizligi hissini beriş imkoni bölmasdi“. Şu bilan birga, prolog bilan qofiyalangan epilog, xuddi öşa manzaralarni, lekin endi muzlagan, qotgan, muzli holda tasvirlaydi va u „tsivilizatsiyaga hukm va odamlarning yuqori dunyo bilan aloqa qiliş daʼvolari sifatida öqiladi“.

Filmda Rossiyada maşhur bölgan qöşiqlar işlatilgan: „Vladimir markaziy qamoqxonasi“ (Mikhail Krug), „Şahar şalmani, behuda hayot“ (Lyubov Uspenskaya), „Oh Xudo, qanday erkak!“ (Natali). Rejissyorning sözlariga köra, u „har bir kabakda va har bir restoranda yangraydigan qöşiqlarni“ tanlagan, ular bizning ovoz muhitimizni taşkil etadi.

«Leviathan» filmi 36-Moskva xalqaro kinofestivalida rus kinosi dasturini oçişi kerak edi. Lekin namoyiş bölmadi — meʼyoriy bölmagan sözlar sababli filmga Rossiyada prokat guvohnomasi berilmadi. Iyun oyi oxirida prokat guvohnomasi „18+“ yoş çeklovi bilan olindi, çunki filmda nomaqbul sözlar bor edi.

„Leviathan“ prokat guvohnomasini 2014-yil 1-iyulgaça oldi, yaʼni kinoda nomaqbul sözlarni taqiqlaş töğrisidagi qonun kuçga kirgunga qadar, va u dastlabki körinişda namoyiş etilişi mumkin edi. Lekin surat prodyuseri Aleksandr Rodnyanskiy filmdagi sökinişlarni baribir tahrir qiliş kerakligini taʼkidladi. „Biz haqiqatan ham prokat guvohnomasini oldik, lekin bu bizni Rossiya Federatsiyasi qonuniga rioya qiliş uçun javobgarlikdan ozod qilmaydi“. Filmdagi sökinişlar qayta ovozlanadi yoki şunçaki „pippiklanadi“.

Rejissyorning sözlariga köra, sökinişlarni „jonli“ kesib taşlaşga töğri kelgan: „Artikulyatsiya bor, lekin ovoz yöq — bu travma. Bu ikki kun davomida men ötirib, laʼnatlar öqidim, öşa deputatlarni, uzoq muhokama qilib yurgan, bu ahmoqlikning hammasini esladim. Umid qilamanki, bu qonunni qayta körib çiqiş taşabbusi böladi, çunki aniqki, taqiqlovçi çoralar bor, ehtiyotkor nomeyorlik bor, „18+“ bor — bu yetarli. Kinozal — bu katta yoşli, masʼuliyatli odam kassadan çipta sotib oladigan joy. Çipta biz bilan uning örtasidagi kelişuvdir. Men suratni aynan şunday körinişda körsatmoqçiman, u esa suratni aynan şunday körişga tayyor. Nega bu yerga uçinçi tomon aralaşadi? Qayerdan? Bu qanday devonalik?“

2015-yil yanvar oyida, Rossiyada prokatning taxminiy boşlanişidan bir oy oldin, filmning pirat nusxalari noqonuniy ravişda Internetga joylaştirildi va köp tomoşabinlar va kino tanqidçilari tomonidan körildi. Rodnyanskiy buni kinofestivallardan birining tanlovçilarida gumon qiladi. Yozuvçi Dmitriy Bikov Rossiya prokatining şubhali, uning bahosiga köra, muvaffaqiyat imkoniyatlarini hisobga olib, prodyuserlarga heç bölmaganda şimoliy hududlar aholisi, yaʼni film suratga olingan joylardagi odamlar pirat nusxada filmni körişidan xursand bölişni maslahat beradi va hatto ularning özlarini ham filmni şu usulda tarqatişda gumon qiladi.

Filmni pirat nusxada körgan va uning yaratuvçilariga minnatdorçilik bildirmoqçi bölgan tomoşabinlar buni filmning veb-saytida qilişlari mumkin edi: www.leviathan-film.ru (hozir işlamaydi). Film prodyuserining sözlariga köra, olingan mablağlar „Hayot sovğa qil“ xayriya jamğarmasiga topşirilgan.