Moonrise Kingdom

«Töliq oy şohligi» («Moonrise Kingdom», sözma-söz tarjimada — «Çiquvçi oy şohligi») — amerikalik mustaqil rejissyor Wes Anderson suratga olgan, 2012-yilda ekranga çiqqan kinofilm. Film ssenariysini Anderson Roman Coppola bilan hamkorlikda yozgan. Asosiy rollarni yangi boşlovçi aktyorlar Kara Hayward va Jared Gilman ijro etadi. Ikkinçi darajali rollarda jahon kinosining yulduzlari Bruce Willis, Bill Murray, Edward Norton va Harvey Keitel suratga tuşgan. Jahon premyerasi 2012-yilgi Kann kinofestivalida 16-mayda bölib ötdi. AQŞ da film 2012-yil 25-mayda çeklangan prokatga çiqdi.

Lenta köpçilik jahon kinotanqidçilari tomonidan iliq qabul qilindi va 2013-yilgi «Oskar» mukofoti uçun asosiy nomzodlar röyxatiga doimiy ravişda kiritilib keldi. «Qizil gilam» mukofotida film faqat bitta nominatsiyaga — yilning eng yaxşi komediyasi uçun nomzod böldi, Amerika va Britaniya kinoakademiyalari esa kartinani eng yaxşi original ssenariy nominatsiyasi bilan qayd etdi.

Film uçun suratga oliş joyini izlaşda rejissyor ğoyalar inqirozi tufayli Google Earth dasturidan foydalangan. Suratga oliş 2011-yilning aprel örtasidan 19-iyunigaça Rod-Aylend ştatida, Narragansett körfazi yaqinida bölib ötgan. Syuzi uyining interyeri, şuningdek, lentadagi köplab binolar «Ming orol» tabiiy diqqatga sazovor joyidan olingan.

Filmning premyerasi 2012-yil 16-mayda 65-Kann kinofestivalining oçiliş marosimida bölib ötdi. Köp ötmay u 24-Karlovy Vary kinofestivali doirasida ham namoyiş etildi. AQŞ da film birinçi marta 2012-yil 25-mayda çeklangan prokatda çiqdi va törtta kinoteatrda 130 752 dollar yiğdi. Şu yilning 29-iyunida film 854 kinoteatrda keng prokatga çiqdi va birinçi haftada 1,3 mln $ yiğdi.

Vengriyada (kassa yiğimi — 36 088 $), Isroilda va Niderlandiyada (572 623 $) film 2012-yil 30-mayda prokatga çiqdi; Livanda (19 667 $), BAA da (64 387 $) va Rossiyada («Paradiz» kompaniyasi; birinçi dam oliş kunlari yiğimi — 10 205 400 rubl, umumiy hisobda — taxminan 1 mln $) — 2012-yil 21-iyunda; Argentinada (137 286 $) va Avstriyada (199 617 $) esa 2012-yil 18-oktabrda prokatga çiqdi.

Film tanqidçilardan juda ijobiy şarhlar oldi. 2012-yil 29-dekabr holatiga köra, Rotten Tomatoes veb-saytining reytingi 208 tanqidçining şarhlari asosida filmni tanqidçilarning 94 foizi ijobiy baholaganini körsatadi. Örtaça reyting 8,2/10.

Rejissyor öz işlariga frantsuz sentimentalizmining taʼsiri borligini tan oldi; bu taʼsirni u frantsuz filmlarini tomoşa qiliş jarayonida, ehtimol Frantsiyada yaşagan vaqtida his etgan.

Filmning birinçi qatlami — çiroyli estetik bezakli, frantsuz kinosi uslubidagi («Amélie» kabi) qiziqarli, kulgili, sentimental sarguzaştlardir, unda yöl-film elementlari ham bor. Biroq filmning ikkinçi didaktik qatlami bilan birga (yetim, isteʼdodli bolalarning axloqiy ustunligini infantil şaharliklarning buzuq jamiyatiga qarşi qöyişning ibratli ijtimoiy-psixologik jihatlari), yana uçinçi, ruhiy-madaniy qatlami ham mavjud bölib, u britaniyalik bastakor Benjamin Britten musiqasi bilan töyingan. XV asr mistерiyasi «Noyeʼs Fludde» («Nuh toşqini») syujeti Britten bolalar operasiga asos bölgan; filmning bir epizodida ijro etilgan bu asar nafaqat boş qahramonlarning tanişuvi haqida, balki ular haqida ham hikoya qiladi va filmning mohiyatini tuşunişga yordam beradi. Operada Nuh, gunohga botgan oilasini yöqotgan holda, özi yasagan kemada hayvonlar bilan möjizaviy ravişda qutuladi va gunoh bilan töla çökayotgan dunyo örtasida Qarğani ozodlikka qöyib yuboradi (bu rolni operada filmning yoş boş qahramoni Syuzi Bishop ijro etadi). Qarğaning qaytib kelmasligi bu larzaga kelgan dunyoda quruqlik, tayanç borligini bildiradi.

Şuningdek, filmda ham ota-onasining mehridan mahrum, hatto tarbiyaçi ota-onasi tomonidan ham sovuq munosabatga uçragan yetim boş qahramon Sem, öz qoçişini özi uyuştirgan Syuzi Bishop va uning muşugi bilan birga çaqmoq urişiga duç keladi, ammo çaqmoq Semni möjizaviy ravişda urmaydi, va voqea joyida toşqin boşlanadi. Musiqasi filmni töldirgan Britten öz ijodida buyuk ingliz şoiri, rassomi va vizioneri Uilyam Bleykning ijodiga köp marta murojaat qilgan; Bleykning obrazi kultga aylangan amerikalik «Ölik» filmida (rejissyor Jim Jarmusç) işlatilgan. «Ölik» filmining boş qahramoni Uilyam Bleyk bilan Sem Şikaski obrazi örtasida bir qator aniq assotsiatsiyalar bor: taşqi köriniş (ularning yuz tuzilişi öxşaşligidan tortib, közoynak, yenot terisidan tikilgan qalpoq va boşqa belgilargaça, şuningdek, quvğindan qutuliş uçun kanoeda Amerikaning ğarbiga suziş sahnalarigaça) va içki jihatlar (sanʼat isteʼdodiga ega şaxsning ruhiy sayohati va bosimli dunyodan ozodlikka erişişi, sevgi tuyğulari bilan birga). Bolalar mavzusi Uilyam Bleyk ijodida, ayniqsa uning «Begunohlik va tajriba qöşiqlari»da faol qöllanilgani maʼlum.