The Grand Budapest Hotel

«The Grand Budapest Hotel» (ingl. The Grand Budapest Hotel) — 2014-yilda suratga olingan, Wes Anderson rejissyorligidagi, Stefan Zweig asarlari asosidagi tragikomediya janridagi badiiy film; boş rollarda Ralph Fiennes va Tony Revolori ijro etgan.

Filmning jahon premyerasi 2014-yil 6-fevralda Berlin kinofestivalida bölib ötdi, u yerda film juri Grand-prisiga sazovor böldi. Rossiyada premyera 2014-yil 13-martda böldi.

Kino matbuotining köpçiligi filmni yil eng yaxşi 10 ta filmidan biri deb tan oldi, u bir qator mukofotlarga sazovor böldi.

Filmning yakunida tanqidçi Matt Zoller Seitz bilan bergan intervyusida Anderson film boşlanişiga sabab bölgan voqeani aytib berdi: u dösti Hugo Guinness bilan birgalikda ularning umumiy tanişi haqida öylab topgan hikoya «umumiy tanişimizga öxşaş qahramon» yaratdi. Şu bilan birga, uni Stefan Zweig hayoti va ijodi, u bilan boğliq xotiralar va taqdir qiziqtirgan; u bir neça yil oldin Zweig ijodi bilan tanişgan va öşa davrning taniqli yozuvçisi, natsistlar taʼqibiga uçrab, nomi unutilgan, kitoblari yoqib yuborilgan kişi haqida köp öylagan. Hikoya şakli — bir hikoya içiga boşqasi joylaştirilgan tuzilma — ham Andersonning Zweig asarlari taʼsirida tanlangan. Uslub esa öttizinçi yillar komediyalari — Ernst Lubitsch va Billy Wilder filmlari bilan qisman belgilangan. Bu haqiqiy Markaziy Yevropa emas, balki Hollywoodning yevropalik ijodkorlari yaratgan Markaziy Yevropa obrazidir.

Rejissyor taʼkidlaşiça, voqea nafaqat xayoliy mamlakatda, balki «haqiqiy bölmagan» 1932-yilda ham sodir böladi. Xronologiya buzilgan: aslida ikki jahon uruşi birlaştirilgan va bu vaqt oraliği bir-birini almaştiruvçi uç bosqiçdan iborat. «Keçagi dunyo» (Zweig böyiça) — Birinçi jahon uruşigaça bölgan dunyo, undan keyin uruş va faşistik rejim keladi, uçinçi davr esa «Markaziy yoki Şarqiy Yevropada» kommunistik hukmronlikning boşlanişidir. Holokost deyarli eslatilmaydi, ammo Andersonning fikriça, u «filmda qandaydir darajada mavjud». Yevropaning bu xayoliy qismining tarixi öylab topilmagan, aksinça, rejissyorning sayohatlaridan (u Yevropa böylab köp sayohat qilgan) taassurotlardan şakllangan: sayohat paytida körganlari kiçik özgariş orqali film asosiga aylangan.

Dramaturg Ann Waşburn taʼkidlaşiça, film tomoşabinga doim komediya ekanini eslatib turadi, ammo voqea qança davom etsa, bu umuman unday emasligi şunçalik ayon böladi. Eng muhim va bezovta qiluvçi savol: boş qahramon mesye Gustav qançalik omadli, uning imkoniyatlarining çegarasi bormi. Uning hayotidagi eng jasur qadam esa mesye Gustavni mağlubiyat va halokatga olib keladi — «avvalgi madaniyat tugadi, butunlay boşqa hayot boşlandi».

Wes Anderson kino tanqidçisi Seitzga bergan intervyusida filmçilar qöygan vazifalarni muvaffaqiyatli bajarişni taʼminlaydigan ijroçilar jamoasini tanlay olganlarini taʼkidladi. Butun hikoya asosiy qahramonlar — Gustav, Zero va Agata örtasidagi aloqalarga asoslangan. Markaziy mavzu «usta va şogird» — Gustav va Zero örtasidagi döstlik böldi.

Boş rol ijroçisi Ralph Fiennesning fikriça, Andersonda ish boşlaganda tayyor böliş kerak: u mayda-çuydalarga qattiq eʼtibor beradi, uning kelajak filmni tasavvur qilişi «vizual jihatdan aniq» uslubga ega va u hali suratga oliş jarayoni boşlanişidan oldin har bir kadr qanday körinişini aniq tasavvur qiladi. Şu sababli Fiennesning fikriça, Andersonda işlaş uçun eng yaxşi tayyorgarlik — uning filmlarini qayta köriş va uning uslubining bir qismi bölişga ongli rozilik berişdir. Aktyorning eʼtirof etişiça, dastlab u bu jarayonda öz yölini topişga va buni iloji boriça tabiiy qilişga harakat qilmoqçi bölgan. Ammo keyinçalik Fiennes bunday yöldan voz keçdi va Andersonning butun film uçun tayyorlagan rasmli rejasi unga yordam berganini tan oldi. Rejissyor aktyorga bosim ötkazmaydi, unga «kiçik improvizatsiya» imkoniyatini qoldiradi va suratga oliş davomida takrorlanadigan kadrlar sonini çeklamaydi. Seitz bilan suhbatda Fiennes şunday dedi: «Asar uslubiga rozi bölganimdan keyin men şunçaki işdan zavqlandim. U menga katta qoniqiş berdi». Anderson ssenariy ustida işlaşning boşida Gustav rolini boşqa aktyor ijro etadi deb öylagan, ammo şu bilan birga Fiennes bu vazifani uddalaşini tuşungan. Mesye Gustav Andersonning boşqa qahramonlaridan farqli ölaroq, köp va uzun gapiradi; har bir aktyor bunga tayyor emas, ammo Fiennes heç qanday qiyinçilik sezmagan.

Zeroni Anderson Yaqin Şarq bilan boğlaydi, çunki uning rafiqasi Juman Libanda tuğilgan va balki bir vaqtlar uning oilasiga Zero oilasiga yuz bergan voqea röy bergandir. Zero Mustafa, rejissyorning sözlariga köra, «yarim arab, yarim yahudiy» bölişi kerak edi, uning biografiyasi esa ança noaniq. Ijroçini Yaqin Şarq, Şimoliy Afrika va Yevropaning turli mamlakatlarida izlaşdi. Tony Revolori rol uçun katta akasi Mario bilan birga Los-Anjelesda sinovdan ötdi. Ikkalasi ham muvaffaqiyatli sinovdan ötdi, tanlov Tonyga tuşdi, çunki u yoşroq körinardi. «Oxir-oqibat biz Gollivuddan yigitni oldik», — deb yakunladi Anderson.

Andersonning fikriça, Agata rolini ijro etgan Saoirse Ronan «istalgan narsani öynay oladigan» aktrisalar qatoriga kiradi. Uni rolga tasdiqlaş uçun rejissyorga atigi bir kun kerak böldi. Saoirse birinçi marta mehmonxonadagi otişma sahnasini suratga oliş kuni maydonçaga keldi, unga Andersonning qisqa tuşuntirişlari yetarli böldi va «u darhol harakatga qöşildi».

Anderson Tilda Swinton bilan 1992-yilda Sundance festivalidagi «Orlando» filmi namoyişida tanişgan. Öşanda ham uning jozibasi unga yoqqan. Uning aktyorlik diapazoni juda keng, Swinton ğayrioddiy loyihalarda iştirok etişni yaxşi köradi. Anderson taʼkidlaşiça, Tilda ham, Willem Dafoe ham rol doirasidan çiqib, yangi tajriba orttirişga moyil — ular «şunçaki aktyorlar emas». Uning fikriça, Swinton uçun «Mehmonxona»da keksa yoşda böliş qiziq bölgan.

Boş yovuz Dmitriy va uning qöl ostidagi sovuqqon qotil Joplingni Adrien Brody va Willem Dafoe ijro etdi. Rejissyor taʼkidlaganidek, Brody va Dafoe juda uyğun juftlik taşkil etdi; bu nafaqat ish jarayonida, balki suratga oliş maydonçasida yonma-yon turganlarida ham sezilgan.

Xayoliy Lutz şahri asosan Germaniyada, Görlitz köçalarida suratga olingan. Bu yerda qadimiy meʼморчилик yaxşi saqlangan, şuning uçun haqiqiy Yevropa binolari bölgan joy kerak bölganda köpinça aynan şu şahar tanlanadi. Filmning köplab sahnalari Drezden va Saksoniya qalʼalarida suratga olingan.

«Grand Budapest» mehmonxonasining interyeri qisman «Görlitzer Warenhaus» universal dökonining atriumida, qisman kinostudiyada suratga olingan.

Qamoqxonadan qoçiş sahnasi Zittau şahridagi qadimiy qamoqxonada suratga olingan. Binoning taşqi körinişi rassom Adam Stockhausen yaratgan maketda aks etgan; maket Karlovy Varydagi «Bristol Palace» va Budapeştdagi «Gellért» mehmonxonalarining qadimiy suratlari asosida tayyorlangan.

Filmning yakuniy titrlarida uning syujeti Stefan Zweig asarlaridan ilhomlanganligi körsatilgan (film ijodkorlari «Yurak sabri», «Keçagi dunyo. Yevropalik qaydlari», «Ayolning hayotidagi yigirma tört soat» kabi asarlarni eslatadi). Intervyuda rejissyor Şveytsariyadagi haşamatli mehmonxona tasvirini «Kristina Hofleyner» romanidan olganini aytgan.

Musiqa muallifi — kompozitor Alexandre Desplat. Filmda u öz asarlari musiqasini Şarqiy Yevropa va rus xalq motivlari bilan aralaştirgan. Xususan, deyarli butun harakatda sim asboblari — tsimbal ijro etadi, saundtrekka balalayka musiqasi kiritilgan, jumladan rus xalq qöşiği «Oy yoruğida» va «Kamarinskaya» raqs kuyi işlatilgan. Asosiy musiqiy mavzularni, şu jumladan titr mavzusini balalaykalarda «Rossiya» Davlat akademik rus xalq ansambli ijro etgan.

Filmning birinçi treyleri «qotillik, qasos, muhabbat va sarguzaştlar»ni vaʼda qilib, 2013-yil 17-oktabrda taqdim etildi. 19-dekabrda esa ikkinçi rolik çiqdi: u «90 soniya içida önlab ğayrioddiy qahramonlarni» körsatdi, şuningdek, aktyorlar ansamblini tasvirlagan poster ham eʼlon qilindi.

Film jahon kino matbuotida yuqori baholarga sazovor böldi. Rotten Tomatoes saytida filmning reytingi 299 ta şarhga asoslanib 10 ballik şkalada 8,4 ball bölib, 91 % ijobiy şarhlar bilan.

Deutsçe Welle mualliflari «Grand Budapest» — yorqin ranglar, jasur kostyumlar va ğayrioddiy qahramonlarga ega öziga xos olam ekanini taʼkidlaydilar. Deyarli giyohvand taʼsiriga ega orzu mehmonxona:

Vladimir Lyaşçenko kadrdagi qahramonlar va detallarning serobligini (deyarli barça erkak qahramonlarda möylov borligi ham), kamera harakatining aniqligi va mukammalligini, qöğirçoq uyi, pryanik uyi bilan assotsiatsiyalarni taʼkidlaydi: «Yevropa tarixining taşvişli davri öyin maydonçasiga aylanadi».

Britaniyaning Sight & Sound kinojurnali «The Grand Budapest Hotel»ni 2014-yilning eng yaxşi 10 ta filmidan biri deb tan oldi, Time jurnali esa filmga öz top-10 röyxatida birinçi örinni berdi.