A Serious Man

= Prolog =

Film prolog-hikoya bilan boşlanadi. Voqea XX asr boşida, Galisiyadagi bir qişloqda röy beradi. Dialoglar töliq yahudiy tilida (idişda) olib boriladi. Taşqarida qor böroni. Velvl (Allen Rickman) safardan uyga qaytib, xotini Dora (Elena Sçmulenson)ga yölda aravaning ğildiragi sinib qolganini, uni örnatişda unga aynan uning tanişi — uning dösti Pesl ning amakisi reb Trayt Groş­kover (Fyvuş Finkel) yordam berganini aytadi. Minnatdorçilik sifatida u Groş­koverni «şörvaga» taklif qilgan. Xotini dahşatga tuşib, Xudo ularni dibbuk bilan jazolagani haqida aytadi, çunki Groş­kover uç yil oldin tifdan vafot etgan edi. Şu orada eşikni kimdir baland ovoz bilan va qatʼiy taqillata boşlaydi. Bir neça daqiqa taranglik hukm suradi. Nihoyat, er-xotin eşikni oçadi. Ostonada reb Groş­kover turib, uni isinişga kiritişni söraydi. Er darhol xotini xato qilgan, reb Groş­kover tirik, deb öylaydi. Xotini esa, bu dibbuk ekanligiga töliq işonib, muz qirquvçi piçoqni olib, mehmonni sançadi. Groş­koverning kökragida qonli doğ paydo böladi, ammo u ölmaydi. Zörğa oyoqda turgan, qonga bulangan kökragini kafti bilan bosgan Groş­kover qor böroni içida ğoyib böladi. Er dahşatda: u xotini qotillik qilgan, deb öylaydi. Xotini ham qörqqan, lekin qilgan işidan mamnun: u dibbukni haydab yubordi.

= Syujet =

1967 yilda Lourens (Larri) Gopnik (Michael Stuhlbarg) — universitet fizika professori, oilasi bilan Minnesota ştatining Minneapolis şahri çekkasidagi Sent-Luis-Park şahrida yaşaydi. Oilada nizo bor: öğli Denni doim yaşirinça marixuana çekadi; qizi Sara otasining hamyonidan pul öğirlab, burun şaklini özgartiradigan plastik operatsiyaga yiğadi; xotini Judit (Sari Lennick) yahudiylik qonunlariga köra talab qilinadigan rasmiy hujjatni olib, beva erkak Sai Eyblman (Fred Melamed)ga turmuşga çiqmoqçi bölib, ajraşmoqçi.

Bundan taşqari, omadsiz akasi Artur (Richard Kind) bir neça oydan beri Larrining uyidagi divanda yotadi va aqldan ozgan raqamşunoslik risolasi ustida işlaydi. Judit va Sai Larri hamda Artur mehmonxonaga köçib ötişini talab qiladi, şundan söng Judit ularning umumiy bank hisobvarağidagi barça pulni yeçib oladi va Larrini bir tiyinsiz qoldiradi. Şunga qaramay, Larridan oilaviy muammolarni hal qiliş talab qilinadi: qöşnisi bilan gaplaşib oliş, uning uçastkasidagi maysazorning bir qismini noqonuniy egallagani haqida; şuningdek, sevimli seriali körişi uçun televizor antennasini tuzatiş haqidagi öğlining qatʼiy talablariga böysuniş.

Daryo böyidagi piknikda Larrining eski tanişi (Katrin Borowitz) Larriga ruhoniy Nakhtner bilan gaplaşişni maslahat beradi, muammolarini qanday hal qiliş kerakligi haqida maslahat oliş uçun. Larri ruhoniy Nakhtner bilan uçraşuv belgilaydi, ammo uni Nakhtner «örnini bosiş»ga yuborgan kiçik ruhoniy Skott Ginzler (Simon Helberg) qabul qiladi. Yoş ruhoniyning gaplari Larriga işonarli tuyulmaydi.

Universitetda Janubiy Koreyadan kelgan talaba Klayv Larriga baho uçun pora berişga urinadi, bu baho uning öqişni davom ettirişi va stipendiya olişiga imkon beradi. Larri Klayv qoldirgan, bir neça ming dollar solingan konvertni topib, Klayvning otasi bilan muloqot qilişga majbur böladi. Ota pora uçun sudga beriş bilan, agar Larri pulni olsa, yoki pora urinişi haqida gapirsa, tuhmat uçun sudga beriş bilan tahdid qiladi. Vaziyat murakkablaşadi, çunki Larrining doimiy şartnoma masalasi har kuni hal bölişi kerak, ammo Şartnomalar qömitasi uni obrösizlantiruvçi bir neçta ismsiz xat olgan.

Larri avtohalokatga uçrab, maşinasini urib yuboradi, ammo özi jarohatlanmaydi. Şu paytda boşqa avtohalokatda, xuddi şu daqiqada Sai Eyblman halok böladi. Judit talabiga köra, Larri dafn xarajatlarini öz zimmasiga olişga majbur böladi, çunki Saining vasiyatnomasi sud tomonidan tasdiqlanişi kerak.

Larri boş ruhoniy — Nakhtner (George Wyner) bilan uçraşişni kutadi. U Larriga yahudiy stomatolog haqida hikoya qiladi, u yahudiy bölmagan bemorning tişlari içki tomonida ibroniy tilidagi yozuvlarni topadi. Larri bu yozuvlar nimani anglatişi va Xudo bununla nimani aytmoqçi bölganini söraganda, Nakhtner aqlga siğadigan heç qanday javob bermaydi. Larri juda hafsalasi pir böladi — körinib turibdiki, ruhoniy Nakhtner unga yordam bera olmaydi.

Larrining birinçi tuşi: u universitet auditoriyasida talabalarga heç qaçon aniq aytib bölmasligi haqida maʼruza öqiyapti, haqiqatda nima bölayotganini. U uzun formulalar zanjirini tuşuntirib bölib, talabalarni qöyib yuborganda, auditoriyada vafot etgan Sai Eyblmanni köradi. Sai şuni aytadiki, u haqiqatda nima bölayotganini biladi. Sai Larrining yoniga keladi; u Larriga ruhoniy Marşak bilan maslahatlaşişni talab qiladi, şundan söng Larrining boşini bör bilan formulalar yozilgan doskaga urişni boşlaydi va takrorlaydi: «Men nima bölayotganini bilaman. Men sening xotiningni öynadim, Larri, jiddiy öynadim, mana nima bölayapti. Marşakning oldiga bor!» Dahşatga tuşgan Larri uyğonadi.

Uçinçi va eng keksa ruhoniy Marşak — donoligi uçun juda hurmatli, ammo işdan ketgan. Maʼlum vaqtdan beri u jamoatdagi iştirokini bar-micva marosimidan keyin öğil bolalarni tabriklaş bilan çeklab qöygan. Larri undan qabul olişga urinadi — heç narsa çiqmaydi. «Rabbi band» — deydi unga ayol kotiba. «Band emasga öxşaydi-ku!» — deb baqiradi Larri, Marşak ruhoniyni heç narsa qilmay turganini körib. «U öylayapti» — deb tasdiqlaydi ayol va Larriga rad javobini beradi.

Qöşnisi, Missis Samski (Amy Landecker) uyiga borganida Larri biroz yengil tortadi, uning eri «doim safarda». Larri antennani tuzatişga urinib tomdan uni körgan edi — u uyining yonidagi şezlongda yalanğoç holda quyoşda yotardi. Missis Samski Larriga marixuanali sigaret taklif qiladi — şu paytda politsiya maşinasining sirenasi yangraydi. Bu Arturni — qöllariga kişan solingan holda olib kelişgan edi. Ayblovlar oğir — öğil bolalarga tajovuz va sodomiya. Larri uçun akasi uçun advokatlarga ketadigan yana bir qöşimça xarajat.

Larrining ikkinçi tuşi: u akasi bilan çegara daryosining qirğoğida. Daryoning narigi qirğoğida — Kanada. Larri akasiga Klayvdan olingan pulli konvertni beradi. Artur qayiqqa ötirib, Kanada tomonga eşkak eşişni boşlaydi. Şu payt öq ovozi yangraydi — qonga botgan Artur ölib yiqiladi. Larri köradiki, otganlar — uning qöşnisi (uning maysazorini egallagan) va öğli. Otasining buyruğiga köra, öğli Larriga qurolni tutib, öq uzadi. Larri qiçqirib uyğonadi.

Dennining bar-micva kuni. U marixuana çekib olgan va nima qilişi kerakligini darhol tuşunmaydi. Biroq, öziga kelib, Tavrotdan parçani ajoyib tarzda öqişga muvaffaq böladi. Larri va Judit baxtdan erib ketişadi — Judit yaqinda yuz bergan noxuş voqealar uçun afsus bildiradi va Saining Larriga doim yaxşi munosabatda bölganini, hatto doimiy şartnomalar qömitasiga bir neça xat yozganini aytadi. Körinişidan, aynan şu xatlar Larriga qarşi ismsiz ayblovlar bölgan — çunki ilgari Larri bu xatlar yomon ingliz tilida yozilganmi, deb söragan edi, bu esa Klayv yoki uning otasining ishi bölişi mumkinligini taxmin qilgan edi.

Marosim tugagaç, Denni ruhoniy Marşak uyiga boradi, ruhoniy “Somebody to Love” qöşiği matnidan satrlarni keltiradi. Keyin u oldin Dennidan musodara qilingan tranzistorli radiopriyomnikni qaytaradi. Denni priyomnik ğilofida qoldirgan 20 dollarni yengil nafas bilan topadi. Bu pulni u singlisidan öğirlagan edi (singlisi esa pulni otasining hamyonidan olgan edi), va uni Feyglga — öz sinfidagi maşhur bezori bolaga, sinfdoşlarining hammasiga marixuana sotgani uçun tölaş uçun olgan edi.

Keyinroq Larrining kafedra mudiri (Ari Hoptman) Larri foydasiga doimiy şartnoma haqida qaror qabul qilinganini ima qiladi. Hayot göyo yaxşilanayotganga öxşaydi. Ammo şu payt Larri öziga yozilgan xatni oçadi — bu uning akasi uçun yollagan advokatidan kelgan 3000 dollarlik hisob-kitob. Pul yöq. Vasvasa kuçli. Larri bir neça daqiqa öylanadi, keyin biz uning koreys talabasining bahosini notöğri tuzatayotganini köramiz.

Şu zahoti telefon qönğiroği jaranglaydi. Doktor Shapiro Larri darhol kelişini talab qiladi, uning rentgen natijalarini muhokama qiliş uçun. Natijalar juda xavotirli körinadi. Şu bir vaqtning özida yahudiy maktabiga ulkan qora dovul voronkasi yaqinlaşmoqda. Keksa öqituvçi boşpana eşigi uçun mos kalitni izlab ovora bölganda, Denni 20 dollarni Feyglga berişga urinadi — lekin u eʼtibor bermaydi — hamma şaharni qoplab oliş arafasida turgan dovulga qarab turibdi.

= Rollarda =

Prolog

Allen Lewis Rickman — Velvl

Elena Sçmulenson — Dora, Velvlning xotini

Fyvuş Finkel — Reb Trayt Groş­kover — dibbuk

Asosiy film

Michael Stuhlbarg — Larri Gopnik

Sari Wagner Lennick — Judit Gopnik

Aaron Wolff — Denni Gopnik

Jessica McManus — Sara Gopnik

Richard Kind — Artur Gopnik

Fred Melamed — Sai Eyblman

Simon Helberg — Kiçik ruhoniy Skott Ginzler

Amy Landecker — Missis Samski, Larrining qöşnisi

George Wyner — Ruhoniy Nakhtner

Alan Mandel — Ruhoniy Marşak

Adam Arkin — Don Milgram

Katrin Borowitz — Mimi Nudel

Brent Braunsçweig — Mitç Brandt — Larrining qöşnisi

David Kang — Klayv

Steve Park — Klayvning otasi

Michael Lerner — Solomon (Sol)

= Musiqa =

Butun film davomida 1967 yilning eng maşhur hitlaridan biri — Jefferson Airplane guruhining «Somebody to Love» qöşiği yangraydi, voqea ham aynan öşa yilda röy beradi. Film davomida bir neça marta yahudiy tilidagi «Tegirmonçining köz yoşlari» (dem milnerʼs trern; musiqa va sözlari Mark Varşavskiy) qöşiği Sidor Belarskiy ijrosida eşitiladi. Şuningdek, Jimi Hendrixning «Machine Gun» kompozitsiyasi ham sezilarli örin egallaydi.

= Qabul qilinişi =

Film tanqidçilar tomonidan noaniq qabul qilindi, ammo ijobiy şarhlar ustunlik qildi.

Boş rollarda öşa paytda Los-Anjeles va Nyu-York teatr jamoalarining kam tanilgan aktyorlari ijro etgan edi. Filmni Time jurnalining kinoobozçisi Richard Corliss yuqori baholadi. Uning fikriça, butun syujet — boş qahramonga yaqinlari tomonidan sodir etilgan katta-kiçik ijtimoiy gunohlar katalogi. Protagonist ilmiy fikrlaş tarziga ega; u hayotidagi omadsizliklar ortida çuqur maʼno yöqligini tan olişga juda jiddiy. Filmning maʼruza oxirida talabalarga aytgan noaniqlik tamoyili haqidagi kafkaça izohi xarakterlidir: «Agar siz heç narsani tuşunmagan bölsangiz ham, yaqin imtihonda javob berişingizga töğri keladi». Roger Ebert filmga eng yuqori ball qöydi, uni odatiy pozitsiyalardan — solih Ayub haqidagi injil hikoyasining qayta talqini sifatida baholadi. Aktyorlar orasida u Stuhlbargni ajratib körsatdi: u tuşkunlik qurboni bölgan qisilgan odamni emas, hali umidga töla, özi bilan sodir bölayotgan narsaga işonmaydigan insonni öynaydi. Ebertning fikriça, barça aktyorlar rollarini aʼlo darajada bajargan, garçi ular «yulduzlar» qatoriga kirmasa ham.

Kino tanqidçisi Jonathan Rosenbaum, garçi u heç qaçon Koen birodarlarning insoniyatga nisbatan «nafratli-kibr bilan masxara qiliş» uslubining muxlisi bölmagan bölsa-da, «Jiddiy odam» uning eng qiziqarli filmlaridan biri bölib tuyulganini aytdi. Uning fikriça, Koenlar heç qaçon Kafkaga Kubrikning «Közlarni keng yumib» filmidagidek yaqinlaşa olmaydi, ammo Rosenbaum Koenlarning syurrealistik dahşatga bölgan didini yuqori baholadi, şu bilan birga ayrim eng ğalati ğoyalar, masalan, prolog ğoyasi, asossiz ekanini qayd etdi. Koenlarning stilistik pastişga moyilligi haqida gapirib, Rosenbaum ularning qahramonlarining öziga xos ğalatiligiga eʼtibor qaratdi va bu jihatdan ularni syurrealist David Linç ijodi bilan öxşatdi. Xususan, tanqidçi miss Samski xulq-atvorini va manerasini Linçning birinçi filmi «Öçirğiç boşi»dagi personajlardan biridan köçirilgan deb topdi. Bundan taşqari, Rosenbaumning fikriça, Koenlarni Linçga yaqinlaştiradigan narsa — «begonalaştiriş» usulidan foydalaniş bölib, uning eng yorqin misollari tuşlar sahnalari va xususan ruhoniy Nakhtnerning tiş şifokori haqidagi hikoyasidir. Boşqa tanqidçi esa Linçni voqealar fonida tanlangan «jimjit şaharça» eslatganini aytdi. Yozuvçi William Cobb «Jiddiy odam»ni Vladimir Nabokovning «Belgilar va ramzlar» hikoyasi bilan taqqosladi, bu hikoyada boş qahramon eng oddiy narsalar va voqealarda taqdirning yaşirin yozuvini öqişga kasallik darajasida urinadi. Filmdagi kabi, Nabokovning hikoyasi ham şum telefon qönğiroqi bilan tugaydi.

Kino tanqidçisi Ella Taylor filmni ança besönaqay deb atadi va «Jiddiy odam» «xunuk yahudiy ikonografiyasi köçkisi ostida kömilib qolmaganida» ajoyib ekzistensial komediya bölişi mumkin edi, deb taʼkidladi. Yahudiy qahramonlarning köpligini qayd etib («ular yonida hatto filmning majburiy antisemiti ham jozibali körinadi»), Taylor xulosa qiladi: «Jiddiy odam» — yahudiylarning öz-özidan nafratlanişining mahsulimi? Buni aytiş qiyin, heç bölmaganda, Amerika kinosining eng buyuk asarlaridan biri bölgan Marj Gunderson bundan mustasno, Koenlar yaratgan deyarli har bir personaj ularning öz ustunligini tasdiqlaş uçun xizmat qiladi». Unga nufuzli kino tanqidçisi Jim Hoberman qöşiladi: «Men Koenlar özlarini yomon köradi, deb hisoblamayman. Aksinça. Ular öz nafratida demokratik körinadi va özidan juda mamnun. Biroq, befarq, agar aytiş mumkin bölsa, duşmanona etnik karikaturalarni hisobga olsak, Koenlar buni özlarining eng şaxsiy loyihasi deb hisoblaşlarini biliş ham körsatkiç, ham dahşatli». Britaniyalik kino tanqidçisi Ryan Gilbeyning fikriça, Koenlarning eng şaxsiy loyihasi (ular filmda tasvirlangan davrda Minnesotada ösgan) ularning his-tuyğulari va uslubining çeklanganligini yana bir bor körsatadi (bu uslub Kubrikka xos bölgan, har qanday narsani nazorat qilib bölmasligi haqida filmlar yaratişdagi maniakal intilişga asoslangan).

The New York Times naşrida çop etilgan şarhda A. O. Scott filmning ğoyasini quyidagiça kördi: «Insoniy mavjudlik va uni tuşunişga urinişlar böş va befoyda, garçi ular ustidan yaxşigina kuliş mumkin bölsa-da». Mixail Trofimenkov filmga quyidagi quyi sarlavhani berdi: «Bu yerda odamlarning örni yöq». Scottning nuqtai nazaridan, filmning mualliflari Xudoni masxara qiladi, u bilan öynaydi yoki uning tarafida öynaydi — buni tuşunişning iloji yöq va bu muhim ham emas. Şunga öxşaş fikrni Roman Volobuyev ham bildirdi. Larrining voqea mohiyatini tuşunişga qaratilgan barça urinişlari, ruhoniylar, şifokorlar va advokatlar bilan barça suhbatlari tomoşabinlar zalida sukunat, bemaʼnilik va kulgidan boşqa heç qanday taʼsir bermaydi. Trofimenkovning fikriça, Koenlar uçun ruhoniylar advokatlar va psixoanalitiklar bilan bir xil darajada ğalati va firibgarlar, çunki qonunning harfi ortida uzoq vaqtdan beri na dinda, na huquqda heç qanday ruh qolmagan.

Barça tomoşabinlar filmning prologini muvaffaqiyatli deb hisoblamadi. Agar filmni tasodifiy bemaʼnilik dunyoning asosiy harakatlantiruvçi kuçi sifatida talqin qilsak, prologning özi ham maʼnoga ega emas. Şunga qaramay, aksariyat şarhlovçilar undagi şifrlangan deb hisoblangan maʼnolarni oçişga urindi. Masalan, Anthony Scott Koenlar öz ijodi bilan real dunyodagi maʼno va tugallanmaslik yetişmovçiligini qoplaydi deb hisoblaydi; film kabi, prolog ham solih odam haqidagi hikoyadir. Mixail Trofimenkov kiriş sahnasining maʼnosi faqat finalda aniq bölişini taxmin qiladi: boş qahramon davosiz kasal, u dibbuk, tirik ölik, zombi. Gilbey prologni metafizik jihatdan inson taqdiri oldindan belgilangan degan satirik hikoya sifatida talqin qiladi — hayotiy pozitsiyasining faolligidan qatʼi nazar. Larri stoik darajada passiv va Barton Finkdan farqli ölaroq, özini körsatişga moyil emas, ammo unga ham Koenlarning boşqa filmlaridagi özini işonçli va taşabbuskor, hatto bezovta darajada tadbirkor tutgan qahramonlarga tuşgan «bemaʼni-tasodifiy şafqatsizlik» tuşadi.