Melancholia

«Melançolia» (ingl. Melançolia) — ilmiy-fantastik elementlarga ega dramatik film; rejissyor va ssenariy muallifi Lars fon Triyer, boş rollarda Kirsten Dunst va Charlotte Gainsbourg. Premyerasi 2011-yil 18-mayda Kann kinofestivalining asosiy tanlov dasturida bölib ötdi. Suratga oliş 2010-yil 22-iyuldan 2010-yil 8-sentabrgaça Şveciyadagi Kattegat qirğoğidagi Çulyoxolm mulkida davom etdi.

Film ikki hikoya qismidan va filmni oçadigan 8 daqiqalik prologdan iborat. Prolog «2001: Kosmik odisseya»ni eslatadi va flaşforward ketma-ketligi sifatida işlangan. Prologda Melançolia sayyorasi bilan töqnaşuv natijasida Yerning halok bölişi haqida hikoya qilinadi.

Prologning kinematografik xususiyatlari Manola Dargis tomonidan 2011-yil oxirida The New York Times gazetasida çop etilgan maqolada tahlil qilingan. Eng aniq işoralar J. E. Millais ning maşhur «Ofeliya» asari va Pieter Bruegel ning «Qorda ovçilar» tablosiga qilingan. Kadr ortidan Richard Wagner ning «Tristan va Izolda» operasining uvertyurasi yangraydi.

Jastin kuyovi Jon va opasi Klerning qalʼasida Maykka turmuşga çiqadi. Jastin va Mayk ziyofatga keçikadi, çunki ularning stretch-limuzini tor va egri-bugri qişloq yölidan zörğa ötadi. Yetib kelganda Jastin osmonda yorqin yonayotgan yulduzni köradi. Astronomiyani yaxşi köradigan Jon bu Antares ekanini tuşuntiradi. Bayram unçalik totuv ötmaydi: Jastinning ajraşgan ota-onasi — Gabi va Dekster — mehmonlar oldida bir-birini haqorat qilişadi. Jastin Jon va Klerning norozi bölişiga qaramay, öz içiga çekinişda davom etadi. Uning ish beruvçisi Jek, Jastinni reklama firmasining sanʼat direktori lavozimiga kötarilganini eʼlon qilgan, ziyofat davomida unga yangi kampaniya uçun şior yozişini kutadi. Jastin boşqalar uning uçun tanlagan rolga tuşib qoladi va uzoq vaqtdan beri azob çekayotgan depressiyasiga yana botadi. Ziyofat erta tonggaça davom etganda, Jastin janjal tufayli işdan ketadi va Maykka xiyonat qilganidan keyin nikohini bekor qiladi. Ertasi kuni erta tongda Kler bilan otda sayr qilayotganda, Jastin osmonda Antaresni endi körmayotganini payqaydi.

Orada vaqt ötgaç, Jastin Jon va Klerning mulkiga keladi; depressiyasi yanada çuqurlaşgan, u zörğa örnidan turadi va ovqat yeya olmaydi. Maʼlum böladiki, Antaresning körinmay qolişi «Melançolia» nomli yetim sayyora bilan boğliq: u Quyoş ortidan paydo bölib, Antaresning oldidan ötib, uni tösib qöygan. Jon olimlarning hisob-kitoblariga köra, Melançolia Yerga juda yaqin ötadi, lekin unga urilmaydi, deydi. Kler internetda Melançoliyaning yölini taşviş bilan kuzatadi va nazariyani bilib oladi: unga köra, Yerni aylanib ötgaç, Melançolia orqaga qaytadi va baribir töqnaşuv röy beradi. Jon uni tinçlantirişga harakat qiladi, lekin yaşirinça oziq-ovqat va benzin töplaydi. Sayyora yaqinlaşgani sari Kler özini tobora yöqotadi, Jastin esa dunyo oxirini orzu qiladi va keçalari sayyoraning nuri ostida yalanğoç holda «quyoş vannasi» qabul qiladi.

Keyingi kunlarda ğalati alomatlar paydo böladi. Qalʼada elektr öçadi, xizmatkor işga kelmaydi, otxonadagi otlar bezovtalanadi, turli vaqtda Avliyo Elmo olovi körinadi, ob-havo betartib özgaradi. Melançolia avvaliga Yer yonidan ötib ketadi va bu Jon hamda olimlarning başoratini göyo tasdiqlaydi. Biroq sayyoralar örtasidagi tortişiş taʼsiri Melançoliyani Yer orbitasini ikkinçi marta kesib ötişga majbur qiladi, endi u Yer tomon harakatlanadi. Buni bilgaç, Jon öz joniga qasd qiladi va öldiradigan miqdorda dori içadi. Kler oilasidan uning ölimini yaşiradi va öğli Leo bilan qoçişga urinadi, lekin maşinalar işga tuşmaydi. Jastin sönggi daqiqalarini Kler bilan şamlar va şarob bilan terassada ötkazişdan boş tortadi. Buning örniga Jastin Leoni tinçlantirib, şoxlardan «sehrli ğor» qurişni taklif qiladi. Töqnaşuvdan oldin Jastin, Kler va Leo «ğor»da ötirib, qöl uşlaşadi. Jastin va Leo öz muqarrar halokatiga befarq yoki taslim bölgandek körinsa-da, Kler vahimaga tuşadi va qöllarini qöyib yuboradi, öz umidsizligiga beriladi. Nihoyat Melançolia Yer bilan töqnaşadi; ikki sayyora bir-biriga urilib parçalanganda, Yer olov dengiziga ğarq böladi.

Filmning markaziy musiqiy obrazi — Richard Wagner ning Gotfrid Strasburglik örta asr nemis şoiri sheʼriga asoslangan «Tristan va Izolda» musiqiy dramasiga kiriş qismi. «Tristan va Izolda»ning birinçi aktiga kiriş qismidan taşqari, filmda uşbu asarning uçinçi aktiga kiriş qismi ham yangraydi (yakuniy titrlarda), şuningdek, töy sahnasida maşhur raqs musiqasi eşitiladi (taxmin qilinişiça, u kadr içida ijro etiladi).

Film ğoyasi Lars fon Triyerda depressiyani davolaş böyiça psixoterapiya seansi vaqtida paydo bölgan. Terapevt unga depressiyaga moyil odamlar stressli vaziyatda boşqalarga qaraganda xotirjamroq harakat qilişga intilişini aytgan, çunki ular doimo yomonlikni kutib yaşaydi. Triyer keyin bu ğoyani filmda rivojlantirgan, bunda astronomiya nuqtai nazaridan apokalipsisni işonçli tasvirlaşga daʼvogarlik qilmagan; uning uçun bu falokat paytida inson psixikasini örganiş usuli edi.

Lars fon Triyer sayyoralar töqnaşuvi ğoyasidan ilhomlangan va bunday hodisalar haqidagi nazariyalar bilan bağişlangan veb-saytlarni örgangan. Triyer boşidanoq tomoşabinlar uçun filmning yakuni haqidagi har qanday noaniqlikni olib taşlaşga qaror qilgan, toki heç narsa qahramonlarning irrasional xatti-harakatlaridan çalğitmasin.

Dastlab ssenariy Penelopa Kruzga möljallab yozilgan, u Triyer bilan suratga tuşişni orzu qilgan edi. Ikki opa-singilning boş qahramonlar sifatida konsepsiyasi rejissyor va aktrisa örtasidagi yozişmalar asosida işlab çiqilgan. Kruz Triyer bilan işlaşni xohlaşini bildirgan va Jan Jene ning «Xizmatkorlar» pyesasi haqida iştiyoq bilan gapirgan. Biroq aktrisa «Karib dengizi qaroqçilari» filmining törtinçi qismi uçun «Melançolia»dagi suratga olişlardan voz keçgan.

Jastin şaxsiyatining katta qismi Triyerning özi şaxsiyatiga asoslangan. Qahramonning ismini Triyer markiz de Sadning «Jyustina» romanidan olgan, uning ekranlaştirilişini uzoq vaqt orzu qilgan. Harakat, qaror qilinganidek, klassik «Ötgan yozda Marienbadda» filmi voqealari bölib ötgan mulkni eslatadigan joyda bölişi kerak edi, bu film Alen Rene tomonidan suratga olingan.

Filmning premyerasidan keyingi matbuot konferensiyasida Lars fon Triyer Yerdagi hayotning yöq bölişi qonuniyatini tuşuntirişga urinib, Gitlerning harakatlari motivlarini tuşunişini aytdi va hazil bilan özini «natsist» deb atadi; şu sababli u 2011-yilgi Kann kinofestivalida persona non grata deb eʼlon qilindi. Şunga qaramay, mutaxassislar filmni ijobiy qabul qilişdi va u 1996-yildagi «Tölqinlarni yorib» dramasi bilan birga 2012-yilda britaniyalik kino jurnali Sight & Sound tomonidan dunyoning 846 professional kino tanqidçisi va 358 rejissyori örtasida ötkazilgan sörov natijalari asosida tuzilgan eng buyuk filmlar röyxatiga hatto kiritildi.

Rossiyada film birinçi marta 2011-yil 1-iyulda 33-Moskva xalqaro kinofestivalida namoyiş etildi, keng prokatga esa öşa yilning 7-iyulida çiqdi.

Film The New York Times gazetasi tuzgan «XXI asrning 100 ta eng yaxşi filmi» röyxatida 84-örinni egalladi.