The Master

= Syujet =

1950-yil. Asosiy qahramon, Yaponiyada Ikkinçi jahon uruşi paytida xizmat qilgan dengizçi, hozir esa oddiy sarson-sargardon va spirtli içimlikka qaram Freddi Kvell (Joaquin Phoenix) yaqinda harbiy xizmatdan böşagan va fuqarolik hayotidagi quvonçlarni eslaydi. U oddiy foto-atelyeda işga joylaşadi. Böş vaqtida özi tayyorlagan kuçli spirtli içimlik işlab çiqaradi. Kvellda kişilar bilan xotirjam muloqot qilişga xalaqit beradigan kuçli posttravmatik stress buzilişi bor. Atelyedagi janjaldan keyin u boşqa ish topadi, lekin bu yerdan ham qoçişiga töğri keladi, çunki uning içimligi boşqa odamning zaharlanişiga sabab böladi.

Freddi San-Fransisko körfazi böylab suzayotgan kemaga çiqib oladi va u yerda diniy «Boşlaniş» harakatining qudratli va karizmatik asosçisi Lankaster Dodd (Philip Seymour Hoffman) bilan tanişadi. Dodd Freddini öz qizi Elizabetning (Emmy Çilders) töyida qolişga taklif qiladi. Şu tariqa ularning köp yillik hamkorligi boşlanadi. «Ustoz» öz şogirdi ustida tajribaviy psixologik sinovlar ötkazadi, şogirdi esa uning va oilasining yonida butun Amerika böylab sayohat qilib, «Boşlaniş» e‘tiqodini hamma joyga tarqatadi.

Bir kuni Filadelfiyadagi «Boşlaniş» boş qarorgohining egasi Helen Sullivan (Laura Dern) uyining ostonasida politsiya otryadi paydo böladi. Ularda «Ustoz»ni noqonuniy diniy maktab taşkil etganlikda ayblab hibsga oliş orderi bor. Freddi ğazablanib uni qöyib yubormaydi, politsiyaçilar bilan uruşib ketadi va Dodd bilan birga panjara ortiga tuşadi. Qamoqdan çiqqanidan keyin «Boşlaniş» aʼzolari Kvellni yo aqldan ozgan, yo ikki tomonlama agent deb tobora köproq gumon qiladi.

Bir neça tekşiruvdan muvaffaqiyatli ötgaç, Kvell «Ustoz» bilan Finiksga boradi. U yerda Doddning «Ikkiga bölingan qiliç» (ingl. Split Saber) nomli yangi kitobining taqdimotida böladi. U yerda hozir bölganlardan biri kitob haqida «Ustoz»ga yoqmaydigan fikr bildirganda, Freddi uni urib yuboradi. Keyinroq Dodd tekislikda mototsiklda sayr uyuştiradi, ammo Freddi belgilangan nuqtada töxtamay, uzoqqa ketib qoladi.

Doddni vaqtinça tark etib, Freddi tuğilgan joylariga boradi va yoşlik muhabbati Doris Solstad (Madisen Beaty) bilan körişmoqçi böladi. U yerda Kvell Doris uç yildan beri turmuşga çiqqanini va oilasi bilan Alabamada yaşaşini açinib bilib oladi.

Maʼlum vaqt ötadi. Dodd Kvellning joylaşgan örnini aniqlaydi va telefon orqali unga «Boşlaniş» bilan endi Angliyada joylaşganini aytadi hamda şogirdidan tezda uni körişga kelişini söraydi. Freddi uyğonadi va bu tuşda sodir bölganini tuşunadi, ammo baribir Angliyaga jönaydi va bir neça kundan keyin Doddning kabinetida özini topadi. Lankasterning xotini Peggy (Amy Adams) Freddining taʼlimotga sadoqat körsatmaganini va ularning harakati safida unga endi örin yöqligini eʼlon qiladi. Dodd Freddiga ultimatum qöyadi: yo butun hayotini «Boşlaniş»ga bağişlasin, yo öz yöli bilan ketsin. Freddi, ehtimol, kelajak hayotida harakatga qöşilişini aytadi, lekin Dodd kelajak hayotida ular qasamxör duşman bölişini javob qiladi.

= Yaratilişi =

«Neft» — Andersonning oldingi loyihasi muvaffaqiyat qozonganidan keyin rejissyor 1950-yillarda yangi diniy taşkilot asosçisi haqidagi hali nomsiz filmning ssenariysi ustida işlaşga kirişdi. Boş rolga Andersonning doimiy aktyori Philip Seymour Hoffman taklif qilindi va u oxir-oqibat unga möljallangan rolni ijro etdi. Şundan köp ötmay Anderson moliyaviy qiyin ahvolda ekanini eʼlon qildi va suratga oliş nomaʼlum muddatga keçiktirildi.

2011-yil fevralda milliarder Larri Ellisonning qizi Megan «Master» filmining prodyuseri bölişga rozi böldi. Anderson bunday kartina yaratiş ğoyasi uning boşida 12 yil aylanib yurganini aytdi. Ssenariy yoziş uçun rejissyor «Neft»ning dastlabki eskizlarini, aktyor Jason Robardsning harbiy-dengiz flotida xizmat qilgan vaqtda uruş kunlarida qançalik köp içkani haqidagi hikoyasini hamda John Steinbeck va saentologiya asosçisi Ron L. Hubbardning biografiyalarini işlatdi. Anderson sözlariga köra, ssenariy bir neça marta qayta yozilgan.

Freddi Kvell roli uçun Jeremy Renner körib çiqilgan, Peggy Dodd rolini esa Reese Witherspoonga taklif qilişgan. Suratga oliş 2011-yil iyun oyida Kaliforniyada, Vallexo va Sakramento şaharlarida, şuningdek, Mare Island NSY kemasozlik zavodida boşlangan. Iyun oxirida suratga oliş Berkli şahridagi Hillside boşlanğiç maktabida davom etgan. Operator dastlab Andersonning eski dösti Robert Elswit deb tasdiqlangan edi, lekin keyinroq uning örniga Mihai Malaimare Jr. almaşgan. Musiqani «Radiohead» guruhi aʼzosi Jonny Greenwood yozgan, u «Neft»da ham Anderson bilan birga işlagan.

Diqqatga sazovor tomoni şundaki, Anderson 65 mm negativ plyonkadan (70 mm prokat pozitivi) maxsus foydalangan. Bu plyonka 1996-yildan, yaʼni Kenneth Branagh «Gamlet»ni suratga olgandan beri işlatilmagan edi. Anderson buni şunday izohladi:

Saentologiyaning faol tarafdori va Andersonning yaqin dösti Tom Cruise rejissyorning saentologiya paydo bölişi mavzusiga qaragan burçagidan norozi edi. Andersonning «Magnoliya»da birga suratga tuşgan Kruz bilan nizoga kirmaslik uçun u unga filmning işçi versiyasini körsatgan. Rejissyor buni şunday izohladi: «Kruz filmni kördi. Bu faqat biz örtamizda qolsin. Hammasi ajoyib, töğrisi».

= Saundtrek =

Filmning bastakori «Radiohead» guruhining gitaristi Jonny Greenwood böldi, u «Neft»da ham Anderson bilan suratga oliş maydonçasida işlagan. Saundtrek tanqidçilardan juda xayrixoh şarhlar oldi. Ayniqsa, «Rolling Stone» jurnalining albomni «gipnotik va xotirada qoladigan» deb atagan fikri eʼtiborga loyiq.

= Tanqid =

Film Venetsiya kinofestivalida namoyiş etilgandan söng darhol u 2012-yilda AQŞda deyarli eng asosiy madaniy hodisaga aylandi. Ilhomlangan jurnalistlar unga festivalning boş mukofotini başorat qilişdi, ammo film eng yaxşi erkak rollari va rejissyorlik ishi uçun mukofotlar bilan çeklandi. Baʼzi OAV xabar berişiça, Anderson «Oltin şer»ni faqat muhim kalit mukofotlarni allaqaçon köp olgani uçun olmagan.

Kartinaning Amerikadagi premyerasi tanqidçilar tomonidan deyarli yagona maʼqullandi. Bu haqda «Master» P. T. Andersonning eng yaxşi filmi va tom maʼnoda ikkinçi «Grajdanin Keyn» ekani haqida fikrlar çop etildi. Xorijiy şarhlovçilar ança bosiqroq bölib, filmni örab turgan şov-şuvni mubolağali deb hisobladilar.

The Dallas Morning News gazetasining muxbiri Cary Darlingning fikriça, «Master» P. T. Andersonning eng esda qolarli asarlaridan biri sifatida tarixga kirişi mumkin, bu asosan Joaquin Phoenix va Philip Seymour Hoffmanning aktyorlik işlari tufayli. Unga The Denver Post gazetasining muxbiri Liza Kennedy qöşiladi: «„Master“ qançalik aralaş bölsa, şunçalik ajoyib». Kennedy sözlariga köra, Anderson 1950-yillar ruhini uşlab qolişga muvaffaq bölgan.

Tanqidçilar, ayniqsa, Phoenix va Hoffmanning aktyorlik obrazlarini alohida taʼkidlaydi. The Globe and Mail gazetasi muxbiri Liam Lacey Phoenix ijrosini Montgomery Cliftni eslatgan deb topdi, Newsday xodimi Rafer Guzman esa Hoffmanni «yorqin» deb atadi. Köplab tanqidçilar Phoenixning bu roli uning ijodiy faoliyatidagi eng yaxşi rol deb hisoblaşadi.

2012-yil kinoyilliklarini yakunlaşda nufuzli britaniyalik kino jurnali Sight & Sound «Master»ni ötayotgan yilning eng yaxşi filmi deb tan oldi.

Pol Tomas Anderson öz loyihasi haqida şunday fikr bildirgan: «Bu odamlarning qanday uçraşişi, ular örtasida qanday muhabbat paydo bölişi va ularning böronli munosabatlari qanday rivojlanişi haqidagi hikoya. Bu ota va öğil, xöjayin va xizmatkor emas, balki bir-birini sevadigan ikki inson. Bu özi hikoya uçun katta imkoniyat beradi».

Peter Travers («Rolling Stone»):

«„Master“ — ajoyib film, hozirgi vaqtdagi yilning eng yaxşi filmi va yangi amerikaça klassika».

Kenneth Turan («Los Angeles Times»): Bu film yorqin lahzalarga va beqiyos aktyorlik öyiniga boy, lekin u silliq hikoyaga emas, balki inson xulq-atvoridagi haddan taşqari hol va ekstremal holatlarga, ruh muammosining muvozanatni izlab qattiq intilişiga qiziqadi.