Zero Dark Thirty

«Zero Dark Thirty» (ingl. Zero Dark Thirty; sözma-söz tarjimasi — «00:30 tun», harbiy atama) — 2012-yilda suratga olingan amerikalik siyosiy jangari film. Bu rejissyor va prodyuser Kathryn Bigelowning töqqizinçi töliq metrajli filmi bölib, ssenariy muallifi va prodyuseri Mark Boal edi. Film Usama bin Ladinni 11-sentyabr hujumlaridan keyin deyarli ön yil davomida xalqaro miqyosda izlaş haqida hikoya qiladi. Bu qidiruvlar uning Pokistondagi qarorgohini topişga olib keldi va AQŞ harbiy reydi davomida, 2011-yil 2-mayda bin Laden öldirildi.

Jessica Chastain xayoliy CIA tahlilçisi Mayya Krauzer rolini ijro etadi. Jason Clarke, Joel Edgerton, Reda Kateb, Mark Strong, James Gandolfini, Kyle Çandler, Stephen Dillane, Chris Pratt, Edgar Ramírez, Fares Fares, Jennifer Ehle, John Barrowman, Mark Duplass, Harold Perrineau va Frank Grillo ikkinçi darajali personajlarni ijro etadi. Filmni Boal, Bigelow va Megan Ellison prodyuser qildi, uni esa Annapurna Pictures kompaniyasi mustaqil moliyalaştirdi. Film premyerasi 2012-yil 10-dekabrda Los-Anjelesda bölib ötdi, keng tarqatilişi esa 2013-yil 11-yanvarda boşlandi. Amerika kino matbuoti Bigelowning yangi loyihasini juda ijobiy qabul qildi, rasmiy premyerasidan oldin ham Rotten Tomatoes saytidagi reytingi 100 % edi. Tanqidçilar filmni Amerika Kino Akademiyasining «Oskar» mukofoti uçun asosiy nomzodlardan biri deb baholadi.

Film aktyorlik öyini, rejissyorlik, ssenariy, tovuş muhandisligi va montaj uçun tanqidçilar eʼtirofiga sazovor böldi, şuningdek, butun dunyo böylab 132 million dollar yiğib, katta kassa muvaffaqiyatiga erişdi. 2012-yilda film 95 tanqidçining eng yaxşi filmlar önligiga kirdi. Film 85-chi «Oskar» mukofoti marosimida beş toifada nomzod böldi: eng yaxşi film, eng yaxşi ayol roli (Chastain), eng yaxşi original ssenariy, eng yaxşi montaj va eng yaxşi tovuş montaji. Oxirgi toifada u «Skyfall» (007: Coordinates) filmi bilan birga ğolib böldi. Film «Golden Globe» mukofotiga törtta nomzodlikka ega böldi, jumladan, drama janridagi eng yaxşi ayol roli uçun, bu toifada Chastain ğalaba qozondi.

AQŞ senatorlari John McCain, Dianne Feinstein va Carl Levin filmni qiynoqlarni tarğib qilişda ayblaşdi. Qiynoq sahnalari bilan boğliq janjalga qaramay, Bigelowning filmi Michael Haneke dramasi «Amour» dan ustun turib, 2012-yilning eng yuqori baholangan filmi deb topildi.

Bigelow va Boal ssenariy ustida 2000-yillarning boşida, bin Laden Tora-Borada yaşiringan deb hisoblanganida işlay boşlagan edilar. Bigelow-Boal ijodiy jamoasi «Hurt Locker» (Jangovar böron hukmronligi) harbiy dramasi uçun rejissyorlik va ssenariy böyiça «Oskar» mukofotiga sazovor bölgaç, ular uruş mavzusiga qaytişga qaror qildilar. 2011-yil may oyida terrorçi öldirilganidan bir neça kun ötib, loyihaga yaşil çiroq yoqildi.

Dastlab rejissyor va prodyuserlar filmni «Xudo va Vatan uçun» deb nomlaşni rejalaştirgan edilar, lekin teaser çiqarilgandan söng uni «Zero Dark Thirty» («0030» — yarim tundan ötgan vaqtni bildiruvçi harbiy atama) deb özgartirdilar. Filmning bir qismi Hindistonning Çandigarh şahrida suratga olindi. Şahar maxsus ravişda Lahor va Abbottobodga, yaʼni bin Laden öldirilgan joyga öxşatib bezatildi. Işlab çiqariş jarayonida Pokiston ramzlarini joylaştiriş aholi noroziligi va namoyişlarga sabab böldi, bu esa suratga oliş jarayonini qiyinlaştirdi.

Jessica Chastain ijro etgan qahramonning prototipi haqiqiy CIA xodimi bölib, uning ismi oşkor etilmagan. Operatsiyada iştirok etgani uçun u AQŞning eng muhim harbiy mukofotiga sazovor böldi.

Bigelow kutganidek, bunday siyosiy film loyihasi eʼlon qilinişi bilanoq, suratga oliş guruhiga tanqid yoğildi. Birinçilardan bölib AQŞ Vakillar palatasi aʼzosi Peter King öz fikrini bildirdi va «Bigelow maxfiy hujjatlarga kiriş huquqiga egami?» deb söradi. Rejissyor «Izoh yöq» deb javob berdi. Şunga qaramay, ssenariy muallifi Boal filmning katta qismi özining mustaqil tadqiqotlariga asoslanganini tan oldi. Keyinroq Obama maʼmuriyatining raqiblari uning vakillari filmni yaratuvçilarga şaxsan maxfiy maʼlumotlarni topşirganini aytdilar.

Suratga oliş guruhining rad javoblariga qaramay, Pentagonga film şunçalik işonarli tuyuldiki, AQŞ Mudofaa vazirligi Bigelowga bin Ladenni ovlaş böyiça barça sirlarni kim oşkor qilganini aniqlaş uçun maxsus tekşiruv ötkazdi. Natijalarga köra, maxfiy maʼlumotlarni Mudofaa vazirining yaqin yordamçisi Leon Panettaning yordamçisi Maykl Vikkers oşkor qilgan.

Film uçun musiqani fransuz bastakori Alexandre Desplat yozdi. Desplatning saundtreki tanqidçilar tomonidan iliq qabul qilindi va bir neçta kino mukofotlariga nomzod böldi.

Rasmiy premyeradan oldin ham yopiq körsatuvlar faqat ijobiy şarhlar bilan kuzatildi. Nufuzli Rotten Tomatoes saytida film 170 professional tanqidçi şarhlariga asoslangan 93 % reytingni saqlab turadi. Köplab tahlilçilar filmni yilning eng yaxşi filmlari röyxatiga kiritdilar.

Variety gazetasi muxbiri Peter DeBruge filmga eng yuqori baho berdi, operator işini, Jessica Çastainning öyinini, tabiiy yoritişni va tovuş dizaynini maqtadi. Time jurnalining doimiy tanqidçisi Richard Corliss Bigelowning filmiga mahliyo böldi va yilning jurnalistlar eng sevgan filmi «Argo» ham «Maqsad»ga teng kelolmasligini qöşimça qildi.

The Hollywood Reporter muxbiri Todd McCarthy uçun «Zero Dark Thirty» Bigelow qöl urgan barça filmlar içida eng taassurot qoldiradigani böldi. U Çastainning aktyorlik işini uning butun karyerasidagi eng işonarli ish deb hisobladi. Indiewireʼdan Eric Kohn filmni şunçaki «uzoq kutilgan 9/11 haqidagi şedevr» deb atadi.

Bigelowning özi filmi nozik asabli odamlar uçun emasligini bir neça bor aytgan. Filmga saundtrek yozgan bastakor Alexandre Desplat unga şunday munosabat bildirgan:

Rossiya tanqidçilari ham filmni iliq kutib oldi. «Rossiyskaya gazeta» muxbiri Valeriy Kuznetsov xorijiy hamkasblari bilan kelişib, film «Oskar» uçun asosiy nomzod ekanini taʼkidladi, lekin Bigelowning bu kino nozik asabli odamlar uçun emasligi haqidagi fikrini ham tasdiqladi.

Film qiynoq sahnalarini körsatgani uçun ham tanqidiy, ham ijobiy şarhlarga sazovor böldi. Baʼzi jurnalistlarning fikriça, aynan şu epizodlar tufayli film asosiy «Oskar»ni qölga kiritmadi.

The Guardian gazetasi filmni «zararli tarğibot» deb atadi va film qiynoqlarni «CIA tarafdorlari va maʼmurlari körgan kabi, yaʼni Amerikani himoya qiliş uçun zarur bölgan xunuk, iflos ish sifatida» körsatayotganini taʼkidladi.

Vyetnamdagi harbiy xizmati davomida özi qiynoqqa solingan AQŞ senatori John McCain filmni körib köngli aynib ketganini aytdi — «çunki bu notöğri». Senatdagi nutqida u «Xolid Şeyx Muhammadga nisbatan „kuçaytirilgan söroq usullari“ qöllanilişi bizga bin Ladenning kuryeri Abu Ahmad haqida maʼlumot bermadi, balki aksinça, notöğri va çalğituvçi maʼlumot berdi» dedi. John McCain, Dianne Feinstein va Carl Levin Sony Pictures Entertainment kompaniyasining prokat böyiça raisi Michael Lyntonʼga tanqidiy xat yöllab, şunday deb yozdilar: «„Zero Dark Thirty“ prokatga çiqişi bilan filmning yaratuvçilari va sizning prodyuser studiyangiz qiynoqlarning samarali ekanligi haqidagi afsonani tarqatmoqda. Sizning faktlarni töğri taqdim etiş böyiça ijtimoiy va axloqiy majburiyatlaringiz bor».

Aktyor va Amerika kinematografiya sanʼati va fanlari akademiyasi aʼzosi David Clennon filmning qiynoqlarni tarğib qilgani sababli «Zero Dark Thirty»ga heç bir «Oskar» toifasida ovoz bermasligini bildirgan bayonot eʼlon qildi. Filmga qarşi çiqqan taniqli amerikalik aktyorlar Martin Şeen va Ed Asner ham bölgan.

Jurnalist Matt Taibbi yozdi: «Haqiqiy muammo şundaki, bu film biz haqimizda gapiradi. Abu Ğraib suratlari çiqqanida, Amerikaning kamida yarmi dahşatga tuşgan edi. Milliy konsensus (garçi kiçik farq bilan bölsa-da) bu biz inson sifatida özimizni tasavvur qiladigan narsa emasligini körsatdi. Ammo hozir, tört yil ötib, «Zero Dark Thirty» çiqmoqda va biz Abu Ğraib, Guantanamo va Bagromʼda qilgan dahşatlarimizga bölgan his-tuyğularimiz şunçalik xiralaşganki, biz ularni kassa filmi olişimiz şarti bilan qabul qila olamiz».

AQŞ Mudofaa vaziri Leon Panetta 2013-yil 3-fevralda NBC telekanaliga bergan intervyusida «Zero Dark Thirty» filmi haqidagi savolga javob berib, al-Qoida rahbarini yöq qiliş operatsiyasi davomida qiynoqlardan foydalanilganini tasdiqladi.