Ida (film)

Ida — rejissyor Paweł Pawlikowski tomonidan 2013-yilda suratga olingan dramatik film. Ssenariy mualliflari — Pawlikowski va Rebecca Lenkiewicz. Voqealar 1962-yilda Polşada keçadi va katolik rohibasi böliş ostonasida turgan yoş qiz haqida hikoya qiladi. Ikkinçi jahon uruşi davrida nemislar işğoli vaqtida gödakligida yetim qolgan qiz özining tirik qolgan yagona qarindoşi — kommunistik davlat prokurori bölib işlagan xolasi bilan uçraşişi kerak böladi. Xolasi unga ota-onasi yahudiy bölganini aytadi. Şundan söng ikki ayol qarindoşlarining taqdirini biliş uçun Polşa qişloqlariga safarga otlanişadi.

Film tanqidçilar tomonidan "ixçam durdona" va "sirli gözallikdagi yöl filmi" deb eʼtirof etilgan. Şuningdek, unda Germaniyaning Polşani işğol qilişi, Holokost va Stalinizm kabi qator tarixiy voqealar oçiq aytilmasa-da, "aybdorlik, zöravonlik va oğriq kosmosi mujassamlaşgani" taʼkidlangan: "ularning heç biri töğridan-töğri aytilmaydi, lekin butun muhit şunga qurilgandek tuyuladi: mamlakat ölikdek, aholisi siyrak".

Ida 2015-yilda Eng yaxşi xorijiy til uçun Oskar mukofotini qölga kiritib, uşbu mukofotga sazovor bölgan ilk polyak filmiga aylandi. Şuningdek, u Yevropa Kino mukofoti tomonidan 2014-yilning Eng yaxşi filmi hamda Britaniya Kino va Televideniye Sanʼati Akademiyasi tomonidan Ingliz tilida bölmagan eng yaxşi film deb topilgan. 2016-yilda film dunyo böylab 177 nafar kino tanqidçisi örtasida ötkazilgan (BBCning XXI asrning 100 ta eng buyuk filmi) sörovnomaga köra, XXI asrning 55-eng yaxşi filmi deb topildi.

Agata Kulesza — Wanda Gruz

Agata Trzebuçowska — Anna / Ida Lebenstein

Dawid Ogrodnik — Lis

Adam Szyszkowski — Feliks Skiba

Jerzy Trela — Szymon Skiba

Joanna Kulig — qöşiqçi

Artur Janusiak — askar

“Ida” filmi rejissyori Paweł Pawlikowski Polşada tuğilgan va hayotining dastlabki ön tört yilini öşa yerda ötkazgan. 1971-yilda onasi uni kutilmaganda Angliyaga olib ketadi va u yerda u taniqli kinorejissyorga aylanadi. “Ida” uning Polşada suratga olgan ilk filmi hisoblanadi; intervyularidan birida u şunday degan edi: “Film – bu mening bolaligimdagi Polşani tiklaşga urinişim”. “Ida” asosan Polşa kino sanoati vakillaridan iborat ijodiy jamoa bilan Polşada suratga olingan. Film Pawlikowski va ingliz dramaturgi Rebecca Lenkiewicz hamkorligida yozilgan ssenariy asosida Polşa kino institutidan dastlabki muhim moliyaviy yordamni olgan. Polşa kino institutining kömagi taʼminlangaç, produser Eric Abraham film işlab çiqarilişini moliyalaştirgan.

Ssenariysining dastlabki versiyasini Lenkiewicz va Pawlikowski ingliz tilida yozgan bölib, oşnda u "Şafqat opasi" (inglizça: Sister of Mercy) deb nomlangan. Şundan söng Pawlikowski ssenariyni polyak tiliga tarjima qilgan va uni suratga oliş uçun moslaştirgan.

Vanda Gruz obrazi Stalinçi Polşada prokuror bölib işlagan va köplab körgazmali sud jarayonlarida qatnaşgan yahudiy-polyak huquqşunosi Helena Wolińska-Brusdan ilhomlanib yaratilgan. Pawlikowski Oksford universitetida öqib yurgan kezlarida er Włodzimierz Brus professor bölib işlagan Wolińska-Brus bilan uçraşgan edi, öşanda u ayolning ötmişidan bexabar bölgan. Yillar ötib Wolińska-Brus Stalin rejimi uçun işlagani va Polşa hukumati uning ekstraditsiyasini talab qilayotganidan xabar topgaç, Pawlikowski uning hayoti haqida hujjatli film suratga oliş istagini bildirgan, ammo Włodzimierz Brus rafiqasi nomidan buni rad etgan emiş. Pawlikowski Wolińska-Brusni Vanda Gruz uçun "arxetip" deb taʼriflagan.

Pawlikowski Anna Ida roli uçun aktrisa tanlaşda qiynalgan. U 400 dan ortiq aktrisalarni sinovdan ötkazgaç, Agata Trzebuçowska Varşavadagi kafelardan birida kitob öqib ötirgan joyida rejissyorning dösti tomonidan topilgan. Uning aktrisalik tajribasi ham, bu sohaga qiziqişi ham yöq edi. U faqat Pawlikovskiyning My Summer of Love (2004) filmining muxlisi bölgani uçun uning uçraşuv taklifiga rozi bölgan.

Film operatorlari sifatida Łukasz Żal va Ryszard Lenczewski körsatilgan. Lenczewski Last Resort (2000) filmidan beri Pawlikovskiyning badiiy filmlarida operatorlik qilib kelgan; Lenczewskidan farqli ölaroq, u "Ida"dan oldin Angliyada ham, Polşada ham işlagan edi. "Ida" qora-oq rangda suratga olingan va hozirda kamdan-kam qöllaniladigan 4:3 nisbatli ekran formatidan foydalanilgan. Pawlikowski film produserlariga uşbu qarorlari haqida aytganida, ular: "Pol, sen endi talaba emassan, ahmoqlik qilma", deb munosabat bildirişgan. Lenczewski şunday degandi: "Biz qora-oq rang va 1.33 freymni tanladik, çunki bu öşa davr – 1960-yillarning boşidagi polyak filmlarini eslatardi. Tomoşabinda işonçsizlik uyğotiş, voqealarni boşqaça tarzda kuzatişini taʼminlaş uçun ğayrioddiy kompozitsiyalarni loyihalaştirdik." Dastlabki reja böyiça Żal Lenczewskiga yordam berişi kerak edi. Biroq Lenczewski kasal bölib qolgani sababli loyihani Żal davom ettirgan.

"Ida" filmini suratga oliş işlari erta tuşgan qor böroni tufayli örtasida töxtatib turilgan. Pawlikowski ikki haftalik tanaffusdan ssenariyni takomillaştiriş, yangi manzillar topiş va maşğulotlar ötkaziş uçun unumli foydalangan. U bu tanaffus "filmni maʼlum bir maʼnoda birlaştirişga" yordam berganini taʼkidlaydi.

"Ida" filmining montajçisi polyak kinosining faxriysi Jarosław Kamiński bölgan. Pawlikovskiyning oldingi ingliz tilidagi badiiy filmlarini David Çarap montaj qilgan. Filmning yakuniy sahna musiqasidan taşqari heç qanday fon musiqasi mavjud emas; tanqidçi Dana Stevens tuşuntirganidek, “soundtrekda diegetik bölmagan musiqa yöq – yaʼni qahramonlarning özlari eşitmaydigan musiqa mavjud emas, lekin mavjud bölgan barça musiqalar Vandaning qimmatbaho mumtoz plastinkalaridan tortib, ayollar özlarining qayğuli manziliga qarab ketayotganda avtomobil radiosi orqali yangraydigan oddiy polyak qöşiqlarigaça juda ehtiyotkorlik bilan va muhim maʼnoda tanlangan“. Yakuniy sahna haqida Pawlikowski şunday degan: “Muhitdan taşqari bölgan yagona musiqa (filmdagi dunyodan taşqarida – yaʼni radioda yoki guruh tomonidan çalinmagan) bu oxiridagi Bax musiqasidir. Yakuniy sahna borasida bir oz ojiz qolgandim va buni montajda sinab kördim. U minordagi tonallikda, lekin osoyişta körinadi hamda dunyo va uning murakkabliklarini tan oladigandek tuyuladi“.

Dastlabki festival namoyişlaridan söng, Ida 2013-yil 25-oktabrda Polşada premyera qilindi, şundan söng keyingi oylarda Fransiya, Ispaniya, Italiya va Yangi Zelandiya kabi turli mamlakatlarda namoyiş etildi. AQŞda film kinoteatrlarda 2014-yil 2-may kuni namoyiş qilindi.

Daniyaning Fandango Portobello kompaniyasi "Ida"ning xalqaro tarqatilişini boşqargan. 2014-yil iyul oyiga kelib film 30 dan ortiq mamlakatlarda sotuvga erişgan. 2014-yil 17-iyulda film Çexiya va Portugaliya kinoteatrlarida namoyiş etila boşlandi.

Ida inglizça subtitrlar bilan ham region 1, ham region 2 DVD formatlarida çiqarilgan. Şuningdek, u boşqa bir qança tillardagi subtitrlar bilan ham taqdim etilgan. 2014-yil dekabr oyida Yevropa parlamenti tomonidan filmga Lyuks mukofoti berildi; uşbu mukofot filmlarning Yevropa Ittifoqining 23 ta rasmiy tillarining barçasiga subtitrlanişini qöllab-quvvatlaydi.

Ida keng eʼtirofga sazovor bölib, tanqidçilar uning ssenariysi va operatorlik işini yuqori baholadilar. Rotten Tomatoes şarhlar agregatori veb-saytida 168 ta tanqidçilar şarhlariga asoslanib, film 96% ijobiy reytingga ega va uning örtaça bali 8.36/10 ni taşkil etadi. Veb-saytning umumiy xulosasida şunday deyiladi: “Hamdardlik bilan yozilgan, ajoyib tarzda ijro etilgan va gözal tasvirga olingan Ida rejissyor Pavel Pawlikovskiyning kuçli taʼsir körsatuvçi öz ildizlariga qaytganidan dalolat beradi”. Vaznli örtaça körsatkiçdan foydalanadigan Metacritic 35 ta şarhga asoslanib, 100 balldan 91 ball berdi, bu esa “umumjahon eʼtirofi”ni bildiradi.

The New York Times gazetasida A.O.Scott şunday yozgan edi: “Hayratlanarli darajada qisqalik va tiniqlik bilan – 80 daqiqalik qatʼiy, ehtiyotkorlik bilan ramkalangan qora va oq tasvirlar orqali – janob Pawlikowski Polşa tarixining eng qoronği, tikanli çakalakzorlariga kirib borib, Stalinizm va Holokost jinoyatlarini hisob-kitob qiladi”. Uning xulosasiga köra, “Janob Pawlikowski sönggi xotiralardagi eng yaxşi Yevropa filtrlaridan birini (va Yevropaning ötmişi hamda hozirgi kuni haqidagi eng çuqur tuşunçali filmlardan birini) yaratgan”. The New Yorker jurnalidan David Denby Idani “ixçam durdona” deb atadi va filmning öz içiga olgan tarixga nisbatan vazminligini muhokama qildi: “1939–1945-yillar oraliğida Polşa öz aholisining beşdan bir qismini, jumladan, uç million yahudiyni yöqotdi. Uruşdan keyingi ikki yil içida kommunistlar Qizil Armiya va Sovet maxfiy xizmati N.K.V.D. köz öngida hukumatni egallab olişdi. Nazçilarga qarşilik körsatişda faol bölgan köplab polyaklar absurd jinoyatlarda ayblandilar; mustaqil fikrlilar otib taşlandi yoki osib öldirildi. Filmda bularning heç biri oçiq aytilmaydi, ammo hammasi, şunday deb aytiş mumkinki, muhitga singdirilgan...”. Denby Idani “yilning eng yaxşi filmi” deb hisobladi. Variety jurnalidan Peter Debruge filmining muvaffaqiyatiga nisbatan ehtiyotkoronaroq yondaşib, şunday degan edi: “...bu film kabi narsalarni ortga suriş eng sara kinoteatrlardan taşqari barça tomoşabinlarning katta qismini yöqotib qöyiş xavfini tuğdiradi va hissiy tajriba örniga intellektual maşqni taqdim etadi”.

Agata Trzebuçowska va Agata Kulesza özlarining ijrolari uçun bir neçta tanqidçilar tomonidan ijobiy baholarga sazovor böldilar. Peter Bradşaw The Guardian gazetasida şunday yozgan edi: “Agata Trzebuçowska çekka monastirdagi 17 yoşli novitsiy rohiba rolida juda sirli körinadi: u yoşlikning ifodasizligi va anglab bölmasligiga ega”. Kiva Reardon şunday yozgan: “Özining debyut rolida aktrisa filmning murakkab nozikliklarini mohirlik bilan uddalaydi, faqat oğzining burçagini biroz harakatlantiriş yoki özining sirli qora közlarini buriş orqaligina öz qahramonining içki olamiga işoralar beradi”. David Denby şunday qayd etdi: “Vanda unga ötmişi haqida qisqa parçalar bilan sözlab beradi va Kulesza öşa parçalar orqali – imo-işora, pauza qöşiş orqali – özi aytganidan köra köproq maʼno anglatadigan Greta Garbodan keyingi eng yaxşi ijroni körsatadi.” Dana Stevens şunday deb yozgan: “Polşaning faxriy teatr, kino va televideniye aktrisasi Agata Kulesza tomonidan ajoyib tarzda ijro etilgan Vanda şiddatli qahramon bölib, u bilan vaqt ötkaziş uning tubsiz qayğusi qançalik çuqur ekanligini his qilişçalik qiziqarlidir.”

Film polyak millatçilari tomonidan Polşadagi xristian-yahudiy munosabatlariga tutgan nuqtai nazari uçun tanqid qilindi. Öng qanotdagi Polşa Antidiffamatsiya Ligasi tomonidan Polşa kino institutiga şikoyat xati yuborildi, çunki institut filmga sezilarli moliyaviy yordam körsatgan edi. Tuşuntiruvçi titrlarni qöşişni talab qiluvçi petitsiyani 40 000 dan ortiq polyaklar imzoladilar; filmda yahudiy polyaklarni yaşirgani yoki ularga yordam bergani uçun minglab polyaklar nemis bosqinçilari tomonidan öldirilgani oçiq-oydin qayd etilmagan. Ida produserlaridan biri Eric Abraham bunga javoban şunday dedi: “Ular haqiqatan ham tarixiy voqealarga asoslangan barça filmlar kontekstli yozuvlar bilan birga kelişi kerak deb öylaşyaptimi? Buni Oliver Stone, Steven Spielberg va Florian Henckel von Donnersmarckga ayting”, deb JFK (film), Lincoln (film) va The Lives of Others filmlari rejissyorlarini nazarda tutdi.

Aksinça, boşqalar Sovetlar tomonidan qöllab-quvvatlangan uruşdan keyingi rejimlarga tahdid solganlarni taʼqib qilişda qatnaşgan Vanda Gruz obrazi polyak yahudiylarini rejim bilan hamkorlik qiluvçilar sifatida stereotipga aylantirişini taʼkidlaganlar.

Bir qança tanqidçilar Ida filmiga Carl Theodor Dreyer va Robert Bresson filmlarining taʼsirini sezişgan. Jumladan, David Thomson Idani körişni Karl Dreyerning The Passion of Joan of Arc filmini ilk bor köriş bilan soliştirib, Ida va uning xolasi Vandaning munosabatlari Bressonning Diary of a Country Priest filmiga loyiq ekanligini yozgan. Joan of Arcning iztiroblari 1928-yilda suratga olingan ovozsiz film bölib, eng buyuk filmlardan biri sifatida tan olingan. M. Leary Idaga bölgan taʼsir haqida şunday deydi: “Ida rolini ijro etgan aktrisa kafelarda topilib, yahudiylar genosidi va Sovet davridan keyingi qörquvning soqov guvohiga aylangan uşbu qahramon uçun böş tuval sifatida jalb qilingan körinadi. U Dreyerning Joaniga öxşaydi, çunki uning qahramoni katolik subtekstidan köra tarixning şafqatsiz yurişiga köproq mos keladi”. Dana Stevens yozganidek: “Film 1960-yillarning boşlarida bölib ötadi, uning uslubiy vazminligi va teologik masalalarga qiziqişi köpinça Robert Bresson ijodini eslatadi (garçi Pawlikowski Bressonning qutqarilişga bölgan çuqur eʼtiqodiga ega emas deb öylayman).”

Boşqa tanqidçilar Yangi tölqin filmlari, jumladan, François Truffaut rejissyorligidagi 1959-yilgi fransuzça klassik film — 400 zarba hamda Andrzej Wajda rejissyorligidagi 1960-yilgi polyak filmi — Begunoh sehrgarlar bilan uslubiy öxşaşliklarni taʼkidlab ötişgan. Şuningdek, Luis Buñuelning Viridiana (1961) filmi bilan ham öxşaşliklar mavjud.

Ida AQŞda 3 827 060 dollar, Polşada 333 714 dollar va boşqa hududlarda qöşimça 2 858 992 dollar yiğib, umumjahon böylab jami 11 156 836 dollar daromad keltirdi. Film, ayniqsa çet tilidagi film uçun, "krossover xit" sifatida taʼriflangan.

Qöşma Ştatlarda film 609 kun davomida (87 haftaga teng) namoyiş etilib, eng yuqori çöqqisida 137 ta kinoteatrda namoyiş qilingan. Dastlabki dam oliş kunlarida film uçta kinoteatrda 55 438 dollar işlab topgan va har bir kinoteatrga örtaça 18 479 dollardan töğri kelgan. Eng keng miqyosda namoyiş etilgan vaqtida esa bir kinoteatrga örtaça tuşum 2 979 dollarni taşkil etgan.

Polşadagi kinoteatrlardagi prokat davrida Ida 68 kun (töqqiz hafta) davomida namoyiş qilingan. Eng yuqori çöqqisida film 93 ta kinoteatrda qöyilgan. Dastlabki dam oliş kunlarida 75 ta kinoteatrda 149 661 dollar işlab topib, har bir kinoteatr uçun örtaça 1 978 dollarni taşkil etgan. Eng keng tarqalgan vaqtida bir kinoteatrga örtaça tuşum 918 dollargaça tuşgan.

Qöşma Ştatlardagiga deyarli teng miqdorda daromad topib, film Fransiyada 3 192 706 dollar işlab topgan; u yerda 270 ta kinoteatrda namoyiş etilib, 46 hafta davom etgan. Deyarli 500 000 kişi uşbu filmni tomoşa qilgan va bu uni mamlakatda namoyiş etilgan eng muvaffaqiyatli polyak tilidagi filmlardan biriga aylantirgan. Buyuk Britaniyada u 600 324 dollar işlab topgan, eng yuqori çöqqisida 37 ta kinoteatrda namoyiş etilib, prokat muddati 13 haftani taşkil qilgan. Argentinada film 29 hafta davomida 89 370 dollar, Yangi Zelandiyada эsa 32 haftalik kinoteatr prokatidan söng 248 173 dollar işlab topgan.

Ida 2013-yilgi Toronto xalqaro kinofestivalining Maxsus taqdimotlar bölimida namoyiş etilganva u yerda FIPRESCI maxsus taqdimot mukofotini qölga kiritgan. Şuningdek, film Gdynia, Varşava, London, Bydgoszcz, Minsk, Gijón, Wiesbaden va Krakov kinofestivallarida "Eng yaxşi film" mukofotlarini qölga kiritgan. Şuning yaniy, Agata Kulesza va Agata Trzebuçowskaning ijrosi hamda Ryszard Lenczewski va Łukasz Żalning operatorlik ishi ham yuqori baholangan.

Film milliy Polşa kino akademiyasi tomonidan 2013-yilning Eng yaxşi filmi deb topilgan, yana 3 ta kategoriyada ğolib bölib, 7 ta nominatsiyani qölga kiritgan. Yevropa Kino Akademiyasi filmni 7 ta kategoriyaga nomzod qilib körsatgan va ulardan 5 tasida, jumladan, Eng yaxşi Yevropa filmi va Tomoşabinlar eʼtirofi mukofotlarida ğolib çiqqan. Ispaniya kino akademiyasi Idani 29-Goya mukofotlarida Eng yaxşi Yevropa filmi deb eʼlon qilgan. 68-Britaniya kino mukofotlarida esa Ingliz tilida bölmagan eng yaxşi film mukofotini qölga kiritgan.

87-Oskar mukofotlarida u Eng yaxşi xorijiy til uçun Oskar mukofotini qölga kiritdi, şuningdek, Eng yaxşi operatorlik ishi uçun ham nomzod bölgan.

Film Hollywood Foreign Press Association tomonidan 72-Oltin globus mukofotlarida Eng yaxşi xorijiy til uçun nominatsiyani olgan, şuningdek, International Press Academy tomonidan 19-Sunʼiy yöldoş mukofotlarida ham şunday nominatsiyaga loyiq körilgan.

Bundan taşqari, u Şved kino instituti (50-Guldbagge mukofotlari), Daniya kino akademiyasi (31-Robert mukofotlari), Fransiya sanʼat va texnika akademiyasi (40-Sezar mukofotlari) hamda Kataloniya kino akademiyasi (7-Gaudí mukofotlari) tomonidan ham eʼtirof etilgan. Şuningdek, film Yevropa parlamenti tomonidan Lyuks mukofoti bilan taqdirlangan.